
Boğaz Ağrısında Antibiyotik | Ne Zaman Gerçekten Gerekir?
Boğaz Ağrısında Antibiyotik: Ne Zaman Gerçekten Gerekir?
Boğaz ağrısı şikayeti ile gelen hastaların büyük çoğunluğunda tedavide antibiyotik gerekmez. Gereken hastayı ise basit bir skor ve gerekirse hızlı bir testle seçebiliriz.
Bir düşünelim; güzel bir günün sabahı; poliklinik ya da acil servis yeşil alanındasınız. Kapı açılır; “Hocam iki gündür boğazım yanıyor, yutkunamıyorum. Geçen sefer bir antibiyotik vermişlerdi, onu yazıverseniz?” Çoğumuz buna benzer cümleleri sıklıkla duyarız.
Boğaz ağrısı, birinci basamağın ve acil servisin en sık başvuru nedenlerinden birisidir. Aynı zamanda gereksiz antibiyotik reçetesinin de şampiyonu. Üstelik kararın zor kısmı çoğu zaman tıbbi değil, sosyaldir. Öyle ki çoğu zaman karşımızda ısrarcı bir hasta veya hasta yakını vardır. Çalışma temposunun getirdiği yorgunlukla bazen direncimiz kırılabilmektedir. Psikososyal ve iletişimsel bu gibi sorunları bir kenara bırakacak olursak; antibiyotik gerçekten ne zaman gerekir?
Önce suçluyu tanıyalım: Çoğu zaman bir virüs
Akut farenjit ve tonsillitlerin çoğu viraldir ve kendiliğinden geçer (immünsüpresif hastalar hariç). Antibiyotik tartışmasının asıl hedefi tek bir bakteridir: Grup A beta-hemolitik streptokok (GAS, Streptococcus pyogenes). Boğaz ağrısıyla başvuran 200 binden fazla hastanın incelendiği bir çalışmada GAS, 15 yaş ve üstü hastalarda yaklaşık %23 sıklıkta, 3 yaş ve üstü tüm grupta %27 sıklıkta saptandı [1]. Yani her dört hastadan yalnızca birinde antibiyotiğin bir hedefi vardır. 3 yaş altında ise GAS farenjiti ve romatizmal ateş o kadar nadirdir ki rutin test bile önerilmez [2].
Antibiyotik ne kazandırıyor? Yaklaşık 16 saat
Cochrane’in (kanıta dayalı tıbbın en güvenilir kaynaklarından sayılan sistematik derlemeler) 29 çalışma ve 15.337 hastayı kapsayan derlemesine göre [3]:
Plasebo grubunun %82’si bir haftanın sonunda zaten şikâyetsizdir.
Ortalama kazanç, şikâyetlerin yaklaşık 16 saat erken geçmesidir [4].
Fayda streptokok pozitif hastalarda belirgindir, negatiflerde ise sınırdadır [4]. Yani mesele antibiyotiğin işe yarayıp yaramaması değil, doğru hastaya verilmesidir.
“Ama hocam, romatizmal ateş?” Antibiyotik akut romatizmal ateşi ve peritonsiller apseyi göreceli olarak azaltır; ancak bu çalışmaların çoğu, romatizmal ateşin yaygın olduğu 1950’lerden kalmadır [3]. Bugün mutlak risk çok düşüktür: İngiltere’de 3,36 milyon solunum yolu enfeksiyonu atağının incelendiği bir çalışmada, boğaz ağrısı sonrası tek bir peritonsiller apseyi önlemek için 4000’den fazla hastaya antibiyotik vermek gerekiyordu [5]. Görüldüğü üzere komplikasyon korkusu herkese antibiyotik vermenin bir gerekçesi olmamalıdır.
Puana geçmeden önce: Bu hastalar başka kategoride
Aşağıda bahsettiğimiz kliniğe sahip hastalarda skor hesaplamadan önce sorulacak ilk soru şudur; “bu hasta neden bu kadar kötü?” Aşağıdaki klinik tablolarda mesele antibiyotik değil, hava yolu ve apsedir. Çoğu zaman hastanede yatırarak tedavi edilmeleri gerekir. Önem sırasıyla:
Salya akması, yutamama, stridor: epiglottit ya da derin boyun enfeksiyonu; önce hava yolu güvenliği.
Ağız tabanında şişlik: Ludwig anjini.
Trismus, sıcak patates sesi (hot potato voice), uvula deviasyonu: peritonsiller apse; drenaj gerekir.
Boyunda tek taraflı ağrı veya şişlik ve sepsis tablosu: Lemierre sendromu.
İmmünsüpresyon, nötropeni, ağır sistemik hastalık: eşik düşer, skor güvenilir değildir.
Göz kararı değil, puan: Modifiye Centor (McIsaac) skoru
Tonsilde eksüda görüp “kesin bakteriyel” demek cazip gelebilir, ama tek başına muayene sık yanıltır. Centor’un 1981’de önerdiği dört kritere McIsaac ve arkadaşları 1998’de yaş faktörünü ekledi; böylece skor çocuklarda da kullanılabilir hale geldi [6]:
Ateş >38 °C: +1
Tonsillerde eksüda veya şişlik: +1
Hassas, şiş ön servikal lenf nodu: +1
Öksürük yokluğu: +1
Yaş 3-14: +1 · 15-44: 0 · 45 ve üstü: −1
Toplam puan | GAS olasılığı | Genel yaklaşım |
|---|---|---|
0 | %8 | Antibiyotik yok, test yok |
1 | %14 | Antibiyotik yok, test yok |
2-3 | %23-37 | Hızlı antijen testi; pozitifse tedavi |
4 | %55 | Test; yoksa ampirik antibiyotik veya gecikmiş reçete [7] |
Yaş puanı nedeniyle puanlama toplam −1 ile 5 arasında olabilir; kaynak çalışmalar sonuçları 0-4 aralığında değerlendiriyor.
Bu tabloda iki ders var; düşük puan GAS’ı oldukça güvenle dışlar, en yüksek puanda bile hastaların neredeyse yarısında GAS yoktur. Yani skor, antibiyotiği kime vermeyeceğimizi söylemekte daha başarılı görünüyor.
Hızlı antijen testi: Puan yüksekse, sözü bakteriye bırakın
Skorun bıraktığı belirsizliği kapatmanın yolu testtir. Kılavuz bu konuda nettir: GAS düşündüren hastada hızlı antijen testi ve/veya boğaz kültürü yapılmalı, antibiyotik ancak GAS doğrulanırsa verilmelidir [2]. Bilinmesi gereken iki incelik vardır [2]:
Çocuk ve ergende negatif hızlı test kültürle teyit edilmelidir; erişkinde buna gerek yoktur.
Öksürük, burun akıntısı, ses kısıklığı gibi belirgin viral bulgular varsa test yapılmaz; pozitif sonuç büyük olasılıkla hastalığı değil, bir taşıyıcılığı yakalar.
Kime antibiyotik, kime değil?
Şimdiye kadar okuduklarımızı tek bir akışta toplayalım: Önce kırmızı bayraklara bakılır, sonra skor hesaplanır, sonra (gerekirse) test yapılır. Skorun asıl işi, test bile gerektirmeyecek kadar düşük riskli hastayı ayıklamaktır; skoru yüksek olanda ise tanı için bakteriyolojik doğrulama gerekir [2].

Orta yol: Gecikmiş reçete
Test yok, puan yüksek ya da sınırda ya da hasta ikna olmuyor. Bu durumda iyi bir orta yol gecikmiş (yedek) reçetedir: Reçete yazılır, ama “2-3 gün içinde düzelmezse başlayın” denir. Cochrane’e göre antibiyotik kullanımı hemen reçetede %93 iken gecikmiş reçetede %30’a düşer; hasta memnuniyetinde ve komplikasyonlarda anlamlı fark yoktur [7].
Gecikmiş reçetenin başarısı iletişime bağlıdır. “Antibiyotik yazmıyorum” yerine “Bu tablo büyük ihtimalle bir haftada kendiliğinden geçecek; şu belirtiler olursa ilacı başlayın” demek, hastayı reddedilmiş değil, bilgilendirilmiş hissettirir. Bu arada; hastalara ağrı kesici (ibuprofen veya parasetamol) yazmayı, önermeyi de unutmayın [2].
Peki steroid? Antibiyotik endikasyonu olmayan erişkinlerde tek doz 10 mg oral deksametazon 48. saatte tam iyileşme oranını artırabiliyor (%35,4’e karşı %27,1) [8]. Etkisi mütevazıdır; rutin değil, hastaya göre düşünülebilecek bir seçenektir.
Yazacaksak: Hangi ilaç, ne kadar?
GAS penisiline hâlâ duyarlıdır; ilk seçenek değişmedi, geniş spektruma gerek yoktur [2]:
İlaç | Doz | Süre |
|---|---|---|
Amoksisilin, oral | 25 mg/kg/doz günde iki kez (doz başına en fazla 500 mg) veya 50 mg/kg günde tek doz (en fazla 1000 mg) | 10 gün |
Penisilin V, oral | Çocuk: 250 mg günde 3 kez | 10 gün |
Benzatin penisilin G, İM | 27 kg altı: 600.000 Ü; 27 kg ve üstü: 1.200.000 Ü | Tek doz |
Azitromisin, oral (alerjide) | 12 mg/kg günde tek doz (en fazla 500 mg) | 5 gün |
Klaritromisin, oral (alerjide) | 7,5 mg/kg/doz günde iki kez (doz başına en fazla 250 mg) | 10 gün |
Klindamisin, oral (alerjide, erişkinde) | 7 mg/kg/doz günde üç kez (doz başına en fazla 300 mg) | 10 gün |
Penisilin alerjisinde klasik öneri eritromisindir [6]; IDSA da eritromisini makul bir seçenek olarak sayar, ancak gastrointestinal yan etkilerinin diğer ilaçlardan belirgin şekilde daha sık olduğunu belirtir [2]. Ülkemizde eritromisin yalnızca topikal (krem, jel) formlarda bulunmaktadır; tablet veya şurup formu yoktur. Bu nedenle tabloya eklenmemiştir. İleride oral formlar ülke piyasasında bulunabilirse tedavi seçeneği olarak değerlendirilebilir.
Aynı kılavuz, anafilaksi öyküsü olmayan penisilin alerjili hastalarda birinci kuşak sefalosporin (sefaleksin) de önerir [2]. Ancak sefaleksin aminopenisilinlerle aynı yan zinciri taşır ve çapraz reaksiyon riski bu ortak yan zincirle artar: Kanıtlanmış penisilin alerjisinde aynı yan zincirli sefalosporinlerle çapraz reaksiyon yaklaşık %16, yan zinciri benzemeyenlerde ise yaklaşık %2’dir [9]. Amoksisilin alerjisi olan 21 hastalık bir çalışmada, aynı yan zinciri taşıyan sefadroksile reaksiyon oranı %38’e çıkmıştır [10]. Bu risk ve olası bir reaksiyonun hekim açısından doğurabileceği hukuki sonuçlar nedeniyle, ülkemiz koşullarında penisilin alerjisinde sefaleksin önermiyoruz.
Klindamisinin ülkemizde kapsül ve parenteral formları vardır; erişkinde düşünülebilir, ancak çocuklar için şurup formu yoktur. Bu yüzden çocukta pratik seçenek makrolidlerdir (azitromisin veya klaritromisin); makrolid direncinin bölgeden bölgeye değiştiğini de unutmayın [2].
Penisilin V’nin bir püf noktası vardır: Gıdayla birlikte alındığında emilimi azalır; bu yüzden aç karnına, tercihen yemekten 1 saat önce alınmalı ve gün içine birkaç doza bölünmelidir [11]. On gün boyunca bu kurallara uymak kolay değildir. Tok karnına da alınabilen, günde tek doz verilebilen ve süspansiyonunun tadı daha kolay kabul edilen amoksisilinin özellikle çocuklarda sık tercih edilmesinin bir nedeni de budur [2]. Uyumdan şüpheleniyorsanız tek doz İM benzatin penisilin G iyi bir seçenektir.
Bir uyarı: Genç erişkinde eksüdatif tonsillit, posterior servikal lenfadenopati ve belirgin yorgunluk varsa enfeksiyöz mononükleozu düşünün; bu hastada amoksisilin döküntüye yol açabilir.
Akılda kalsın
Kırmızı bayrak varsa soru antibiyotik değil, hava yolu ve apsedir.
Modifiye Centor 0-1: antibiyotik yok, test yok; ağrı kesici ve bilgilendirme.
2-3 puan: mümkünse hızlı antijen testi; test yoksa izlem veya gecikmiş reçete.
4 puan ve üstü: test; test yoksa ampirik antibiyotik veya gecikmiş reçete.
Tedavi gerekiyorsa amoksisilin veya penisilin; alerjide çocukta makrolid.
Unutmayın: Antibiyotik yazmamak da bir tedavi kararıdır; çoğu zaman da en doğrusudur.
Kaynaklar
Fine AM, Nizet V, Mandl KD. Large-scale validation of the Centor and McIsaac scores to predict group A streptococcal pharyngitis. Arch Intern Med. 2012;172(11):847-52. doi:10.1001/archinternmed.2012.950
Shulman ST, Bisno AL, Clegg HW, et al. Clinical practice guideline for the diagnosis and management of group A streptococcal pharyngitis: 2012 update by the Infectious Diseases Society of America. Clin Infect Dis. 2012;55(10):e86-102. doi:10.1093/cid/cis629
Spinks A, Glasziou PP, Del Mar CB. Antibiotics for treatment of sore throat in children and adults. Cochrane Database Syst Rev. 2021;12:CD000023. doi:10.1002/14651858.CD000023.pub5
Spinks A, Glasziou PP, Del Mar CB. Antibiotics for sore throat. Cochrane Database Syst Rev. 2013;(11):CD000023. doi:10.1002/14651858.CD000023.pub4
Petersen I, Johnson AM, Islam A, et al. Protective effect of antibiotics against serious complications of common respiratory tract infections. BMJ. 2007;335(7627):982. doi:10.1136/bmj.39345.405243.BE
McIsaac WJ, White D, Tannenbaum D, Low DE. A clinical score to reduce unnecessary antibiotic use in patients with sore throat. CMAJ. 1998;158(1):75-83. PMID: 9475915
Spurling GK, Dooley L, Clark J, Askew DA. Immediate versus delayed versus no antibiotics for respiratory infections. Cochrane Database Syst Rev. 2023;10:CD004417. doi:10.1002/14651858.CD004417.pub6
Hayward GN, Hay AD, Moore MV, et al. Effect of oral dexamethasone without immediate antibiotics vs placebo on acute sore throat in adults: a randomized clinical trial. JAMA. 2017;317(15):1535-43. doi:10.1001/jama.2017.3417
Picard M, Robitaille G, Karam F, et al. Cross-reactivity to cephalosporins and carbapenems in penicillin-allergic patients: two systematic reviews and meta-analyses. J Allergy Clin Immunol Pract. 2019;7(8):2722-38.e5. doi:10.1016/j.jaip.2019.05.038
Miranda A, Blanca M, Vega JM, et al. Cross-reactivity between a penicillin and a cephalosporin with the same side chain. J Allergy Clin Immunol. 1996;98(3):671-7. doi:10.1016/s0091-6749(96)70101-x
Cliacil (fenoksimetilpenisilin) 300.000 IU/5 mL şurup. Kullanma talimatı. Sanofi. Erişim: 11.11.2026. sanofi.com

