Çocukluk ve Ergenlik Dönemi Sağlık Taramaları

Çocuk ve ergen sağlığında erken tanı, koruyucu hekimlik ve gelişimsel izlemler büyük önem taşır. 3-18 yaş arası tüm çocuklar için periyodik taramalar ve yönlendirmeler aşağıda özetlenmiştir.

1. Arteriyel Tansiyon Ölçümü

• 3-18 yaş arasındaki tüm çocuklarda, herhangi bir muayenede yılda en az bir kez arteriyel tansiyon ölçümü yapılmalıdır.

• Hipertansiyon sınırları:

  • 13 yaş ve üzeri: ≥120/80 mmHg

  • 1-12 yaş: yaşa bağlı değişken

• Amaç: Hipertansiyonun erken tespiti ve kardiyovasküler risklerin azaltılması.

Kaynak: drtaneryavuz.com

2. Sağlıklı Diyet Danışmanlığı

• 0-1 yaş: Bebek beslenmesi

• 1-5 yaş: Okul öncesi beslenme

• 6-18 yaş: Okul dönemi beslenme

• Her dönemde en az bir kez sağlıklı diyet ve beslenme konusunda bilgilendirme yapılmalıdır.

Kaynak: Periyodik Muayene Rehberi

3. Obezite Taraması

• 6-18 yaş: Yılda bir kez ağırlık, boy ve BKİ ölçümü yapılmalıdır.

• Fazla kilolu veya obez çocuklar 3-6 ayda bir izlenmelidir.

• Gerektiğinde beslenme, psikososyal destek ve fiziksel aktivite danışmanlığı sağlanmalıdır.

Laboratuvar ve Sevk Kriterleri

• Açlık kan şekeri (AKŞ ≥100 mg/dl)

• Lipid profili:

  • Total kolesterol: <170 mg/dl normal, 170-199 mg/dl sınırda yüksek, ≥200 mg/dl yüksek

  • LDL: <110 mg/dl normal, 110-129 mg/dl sınırda yüksek, >130 mg/dl yüksek

• ALT/AST yüksekliği veya artış eğilimi

• BKİ ≥99 persentil

• Eşlik eden klinik bulgular: Kısa boy, dismorfizm, gelişim gecikmesi, hipertansiyon, uyku apnesi, akantozis nigrikans, polikistik over belirtileri, psikolojik morbiditeler

Kaynak: Periyodik Muayene Rehberi

4. Tütün ve Diğer Bağımlılık Yapıcı Maddeler

• 13-18 yaş: Her klinik karşılaşmada kullanım sorgulanmalı ve uygun yönlendirme yapılmalıdır.

• 0-5 yaş: Pasif tütün dumanına maruziyet izlenmelidir.

• 6-18 yaş: Yılda en az bir kez her klinik görüşmede pasif maruziyet sorgulanmalı ve zararları hakkında bilgilendirme yapılmalıdır.

Kaynak: Periyodik Muayene Rehberi

5. Nöro-Motor Gelişimin Değerlendirilmesi (0-6 Yaş)

• Bilişsel, dil, sosyal, duygusal, kaba ve ince motor gelişim izlemeleri yapılmalıdır.

• Gelişimsel sorun şüphesi durumunda aile bilgilendirilmeli ve ilgili uzmanlığa yönlendirilmelidir.

6. Yaygın Gelişimsel Bozuklukların Taraması

• Otizm: 18-36 aylar arasında bir kez değerlendirilir.

  • Soru örnekleri:

    • İsmi söylendiğinde bakıyor mu?

    • Göz teması kuruyor mu?

    • Tekrarlayıcı davranışları var mı?

    • Konuşma gecikmesi var mı?

• Dikkat Eksikliği/Hiperaktivite ve Özgül Öğrenme Güçlüğü: 48-60 aylar arasında değerlendirilir.

• Gerekli durumlarda pedagog veya ilgili uzmanlığa yönlendirilir.

Kaynak: Periyodik Muayene Rehberi

7. Çocuk İhmali ve Kötü Muamele Sorgulaması

• 0-6 yaş: Her muayenede

• 7-18 yaş: Yılda bir kez

• Yöntem: Fiziksel inspeksiyon, gözlem, aile danışmanlığı ve gerekirse ilgili mercilere bildirim

8. Ergenlerde Normal Gelişim İzlemleri

Psikososyal ve Davranışsal Değerlendirme

• Aşı durumu, beslenme, hijyen, madde kullanımı, okul başarısı, duygu durumu, aile içi ilişkiler, cinsel sağlık

• Riskli durumlarda genel veya özel danışmanlık ve eğitim sağlanmalıdır.

Fiziksel Değerlendirme

• Skolyoz: Adam’s öne eğilme testi; şüpheli olgularda grafi ile Cobb açısı hesaplanır

• Menarş ve cinsel sağlık: Ergen gebeliği ve cinsel yolla bulaşan hastalıklar değerlendirilir

• Meme ve skrotum muayenesi: Kendi kendine muayene eğitimi verilir

• Kan basıncı: 90. persentil altında normal; prehipertansiyon durumunda 6 ayda bir takip

Laboratuvar Taramaları

• Hemoglobin/Hematokrit: Demir eksikliği anemisi

• PPD testi: Tüberküloz riskine göre

• CYBH taraması: Cinsel aktif ergenlerde risk gruplarına göre

• PAP smear: Risk gruplarına göre

• İdrar tetkiki: İlk karşılaşmada bir kez

Aşılama Önerileri

• Td: 11-12 yaş, 10 yılda bir rapel

• Polio: 3 doz (ilk karşılaşmada)

• KKK: Eksik dozlar tamamlama

• Suçiçeği: Daha önce geçirmemiş veya aşısı olmayanlar

• Hepatit B: 11-12 yaş, 3 doz

• Hepatit A: Endemik bölgelerde veya risk grubunda

• İnfluenza: Kronik hastalık veya immün yetmezliği olanlar

Kaynak: Ünalan P. C., Apaydın Kaya Ç., Akgün T. ve ark., Birinci Basamakta Ergen Sağlığına Yaklaşım, Türkiye Klinikleri Tıp Bilimleri Dergisi, 2007;27(4):567-576

ÇOCUK VE ERGEN SAĞLIĞI TARAMALARI – SSS

1. Çocuklarda arteriyel tansiyon ne sıklıkla ölçülmeli?

• 3-18 yaş arasındaki tüm çocuklarda yılda en az bir kez tansiyon ölçülmelidir.

• Hipertansiyon sınırları:

  • 13 yaş ve üzeri: ≥120/80 mmHg

  • 1-12 yaş: yaşa bağlı değişken

2. Sağlıklı diyet danışmanlığı hangi yaşlarda uygulanır?

• 0-1 yaş: Bebek beslenmesi

• 1-5 yaş: Okul öncesi beslenme

• 6-18 yaş: Okul dönemi beslenme

• Her dönemde en az bir kez bilgilendirme yapılmalıdır.

3. Obezite taraması nasıl yapılır?

• 6-18 yaş: Yılda bir kez boy, kilo ve BKİ ölçülmeli.

• Fazla kilolu veya obez çocuklar 3-6 ayda bir izlenmeli.

• Laboratuvar ve sevk kriterleri: Açlık kan şekeri ≥100 mg/dl, lipid profili, ALT/AST yüksekliği, BKİ ≥99 persentil veya eşlik eden klinik bulgular.

4. Tütün ve diğer bağımlılık yapıcı maddeler nasıl takip edilir?

• 13-18 yaş: Her klinik karşılaşmada kullanım sorgulanmalı.

• 0-5 yaş: Pasif tütün dumanına maruziyet izlenmeli.

• 6-18 yaş: Yılda en az bir kez pasif maruziyet sorgulanmalı ve zararları anlatılmalı.

5. Nöro-motor gelişim ve yaygın gelişimsel bozukluklar nasıl taranır?

• 0-6 yaş: Bilişsel, dil, sosyal, duygusal, kaba ve ince motor gelişim izlenir.

• Otizm: 18-36 ay arası bir kez değerlendirilir.

• Dikkat Eksikliği/Hiperaktivite ve Özgül Öğrenme Güçlüğü: 48-60 ay arası değerlendirilir.

6. Çocuk ihmali ve kötü muamele sorgulaması nasıl yapılır?

• 0-6 yaş: Her muayenede

• 7-18 yaş: Yılda bir kez

• Yöntem: Fiziksel inspeksiyon, gözlem, aile danışmanlığı, gerekirse ilgili mercilere bildirim.

7. Ergenlerde normal gelişim izlemleri nelerdir?

• Psikososyal ve davranışsal değerlendirme: Aşı durumu, beslenme, hijyen, madde kullanımı, okul başarısı, duygu durumu, aile ilişkileri, cinsel sağlık.

• Fiziksel değerlendirme: Skolyoz (Adam’s testi), menarş ve cinsel sağlık, meme ve skrotum muayenesi, kan basıncı ölçümü.

• Laboratuvar taramaları: Hemoglobin/hematokrit, PPD testi, CYBH taraması, PAP smear, idrar tetkiki.

• Aşılama önerileri: Td, polio, KKK, suçiçeği, Hepatit B ve A, influenza (risk grubuna göre).