DİŞ HEKİMLİĞİNDE ANALJEZİK KULLANIMI

Diş hekimliğinde analjezikler, hem tedavi öncesinde ağrıyı hafifletmek hem de tedavi sürecinde ağrı kontrolünü sağlamak amacıyla yaygın olarak kullanılır. Diş kaynaklı ağrılar çoğunlukla inflamatuar mekanizmalarla ilişkili olduğu için, analjezik tedavide birinci basamak ilaçlar nonsteroid antiinflamatuvar ilaçlar (NSAİİ)dır.

Ağrı kontrolü, özellikle pulpitis, periapikal apseler, periodontal enfeksiyonlar, cerrahi çekim sonrası ağrı (ör. gömülü 20 yaş dişi çekimleri) ve travmatik durumlarda semptomatik rahatlama ve yaşam kalitesini artırma açısından kritik öneme sahiptir.

1. NSAİİ (Nonsteroid Antiinflamatuvar İlaçlar)

Diş hekimliğinde en sık kullanılan analjezik gruptur. NSAİİ’ler, siklooksijenaz (COX-1 ve COX-2) enzimlerini inhibe ederek prostaglandin sentezini azaltır ve böylece hem ağrı hem de inflamasyonu baskılar.

Yaygın kullanılan NSAİİ örnekleri:

• İbuprofen (ör. Pedifen, Suprafen)

  • Erişkin dozu: 200–400 mg, 6–8 saatte bir (maksimum 1200–2400 mg/gün)

  • Çocuklarda: 10 mg/kg/doz, 6–8 saatte bir

• Diklofenak (ör. Kalidren, Dikloron)

  • Erişkin dozu: 50 mg, günde 2–3 kez (maksimum 150 mg/gün)

• Naproksen (ör. Apranax)

  • Erişkin dozu: 250–500 mg, 12 saatte bir

💡 NSAİİ’ler özellikle akut pulpitis, cerrahi sonrası ağrı ve apikal periodontitis vakalarında ilk tercih analjeziklerdir.

Parenteral kullanım (IM/IV):

Ağrının çok şiddetli olduğu durumlarda veya oral alımın mümkün olmadığı vakalarda diklofenak 75 mg IM uygulanabilir. Bu özellikle akut apse veya cerrahi sonrası ağrılarda etkili olabilir.

Dikkat edilmesi gerekenler:

• Uzun süreli kullanım gastrik ülser, renal toksisite ve kanama riskini artırabilir.

• Peptik ülser öyküsü olan, antikoagülan veya kortikosteroid kullanan hastalarda dikkatli olunmalıdır.

• Astım öyküsü olan bazı bireylerde NSAİİ intoleransı gelişebilir.

2. Parasetamol (Asetaminofen)

Parasetamol, ağrı kesici (analjezik) ve ateş düşürücü (antipiretik) etkiye sahiptir, ancak antiinflamatuvar etkisi minimaldir. NSAİİ kullanılamayan hastalarda veya NSAİİ’lerle birlikte kombine/rotasyonel tedavi için tercih edilir.

Doz:

• Erişkin: 500–1000 mg, 6 saatte bir (maksimum 4 g/gün)

• Çocuk: 15 mg/kg/doz

💡 NSAİİ + parasetamol kombinasyonu, tek başına NSAİİ kullanımına kıyasla daha iyi analjezik etki sağlayabilir. Örneğin: Dexpass 25/300 mg tb

3. Kombine Kullanım (Rotasyonel Analjezi)

Şiddetli ağrılarda tek başına NSAİİ yeterli olmayabilir. Bu durumda NSAİİ ile parasetamol dönüşümlü kullanılarak ağrı daha iyi kontrol altına alınabilir.

Örnek protokol:

• Saat 08:00 — Diklofenak 50 mg

• Saat 12:00 — Parasetamol 500 mg

• Saat 16:00 — Diklofenak 50 mg

• Saat 20:00 — Parasetamol 500 mg

Bu şekilde 4 saatlik aralıklarla rotasyon sağlanır.

4. Opioid Analjezikler

Opioidler, şiddetli ağrılarda (ör. komplike cerrahi sonrası, ileri enfeksiyonlar) nadiren ek tedavi olarak kullanılabilir. Ancak rutin diş hekimliği uygulamalarında ilk basamak değildir.

Örnek: Kodein (parasetamol + kodein kombinasyonları)
Bağımlılık ve yan etki potansiyeli nedeniyle yalnızca kısa süreli ve dikkatli kullanılır.

5. Özel Durumlar ve Uyarılar

• Antibiyotik tedavisi ile birlikte: Eğer enfeksiyon eşlik ediyorsa, antibiyotikle eşzamanlı analjezik kullanımı hem ağrı hem de inflamasyon kontrolünü kolaylaştırır.

• Cerrahi sonrası: Gömülü 20 yaş dişi çekimleri gibi işlemlerden sonra NSAİİ başlanması önerilir.

• Sistemik hastalığı olanlar: Karaciğer yetmezliği olanlarda parasetamol, böbrek hastalığı olanlarda NSAİİ dikkatli kullanılmalıdır.

• Hamilelik: Parasetamol tercih edilir; NSAİİ üçüncü trimesterde kontrendikedir.

Kaynaklar

• Malamed SF. Handbook of Local Anesthesia. 7th Edition.

• Hargreaves KM, Berman LH. Cohen’s Pathways of the Pulp. 12th Edition.

• American Dental Association (ADA) – Pain Management Guidelines

• Becker DE. Pain management: Part 1: Managing acute and postoperative dental pain. Anesth Prog. 2010;57(2):67–78.

• Moore PA, Hersh EV. Combining ibuprofen and acetaminophen for acute pain management after third-molar extractions. JADA. 2013.

Diş Hekimliğinde Analjezik Kullanımı – SSS

1. Diş ağrısında hangi analjezikler ilk tercih edilir?

Diş ağrısının çoğu inflamatuar mekanizmayla oluştuğu için NSAİİ’ler (ör. ibuprofen, diklofenak, naproksen) genellikle birinci basamak analjeziklerdir. Hem ağrı hem inflamasyonu kontrol ederler.

2. Parasetamol diş ağrısında ne zaman kullanılır?

NSAİİ kullanılamayan hastalarda veya ek analjezik olarak parasetamol (asetaminofen) tercih edilir. Anti-inflamatuvar etkisi minimaldir, ancak ağrı ve ateşi azaltmada etkilidir.

3. NSAİİ ve parasetamol birlikte kullanılabilir mi?

Evet, şiddetli ağrılarda NSAİİ + parasetamol rotasyonel veya kombinasyonel tedavi ile daha etkin ağrı kontrolü sağlanabilir. Örneğin:

• 08:00 Diklofenak 50 mg

• 12:00 Parasetamol 500 mg

• 16:00 Diklofenak 50 mg

• 20:00 Parasetamol 500 mg

4. Opioidler diş ağrısında ne zaman kullanılır?

Opioidler (kodein gibi) sadece şiddetli, komplike cerrahi sonrası veya ileri enfeksiyonlarda ek tedavi olarak kullanılır. Bağımlılık ve yan etki riski nedeniyle rutin diş hekimliği uygulamalarında ilk basamak değildir.

5. Analjezik kullanırken dikkat edilmesi gerekenler nelerdir?

• Uzun süreli NSAİİ kullanımı gastrik ülser, böbrek hasarı ve kanama riskini artırabilir.

• Peptik ülser öyküsü, antikoagülan veya kortikosteroid kullanımı varsa dikkat edilmelidir.

• Astımı olan bazı kişilerde NSAİİ intoleransı görülebilir.

• Karaciğer yetmezliği olanlarda parasetamol, böbrek hastalığı olanlarda NSAİİ dikkatle kullanılmalıdır.

• Hamilelikte parasetamol güvenlidir; NSAİİ özellikle üçüncü trimesterde kontrendikedir.

6. Cerrahi işlemler sonrası ağrı kontrolü nasıl olmalıdır?

Gömülü yirmi yaş dişi çekimleri gibi cerrahi işlemler sonrası NSAİİ başlamak ve gerekirse parasetamol ile kombine etmek önerilir. Enfeksiyon varsa antibiyotikle eşzamanlı analjezik kullanımı rahatlama sağlar.

7. Analjezikler enfeksiyona etki eder mi?

Hayır, analjezikler sadece ağrıyı ve inflamasyonu kontrol eder. Enfeksiyonu ortadan kaldırmak için antibiyotik gerekebilir. Analjezikler tek başına enfeksiyonu tedavi etmez.