MESLEK HASTALIKLARI: Sıklık Sırasına Göre Genel Bakış

Meslek hastalıkları, çalışanların işyerinde maruz kaldıkları fiziksel, kimyasal, biyolojik ve ergonomik riskler sonucunda ortaya çıkan, tanısı yasal mevzuatla tanımlanmış hastalıklardır. Dünya genelinde ve Türkiye’de meslek hastalıklarının gerçek sıklığı ile bildirilen sıklık farklıdır, ancak epidemiyolojik veriler belirli bir dağılım gösterir.

Aşağıda meslek hastalıkları, gerçek görülme sıklığına göre en yaygından en az yaygına doğru sıralanmıştır.

Aşağıdaki tabloda hangi meslek hastalığı için hangi bulgulara bakılması gerektiği, istenmesi gereken tetkikler ve tedavi yöntemlerinden bahsedilmiştir.

Meslek Hastalığı Tipi	Temel Tanı Kriterleri	Gerekli Testler / İncelemeler	Tedavi – Yönetim Yaklaşımı
Kas-İskelet Sistemi Hastalıkları (KİSH)	İş ile ilişki (tekrarlayıcı iş, yük kaldırma), lokal ağrı, fonksiyon kısıtlılığı	EMG, MR/USG, kas-iskelet muayenesi, iş analizi	İstirahat, ergonomik iyileştirme, NSAİİ, fizik tedavi, atel/brace, iş yükünün azaltılması
Mesleki Cilt Hastalıkları (Dermatit vb.)	Lezyonların iş ile artması, irritan/allerjen temas öyküsü	Yama testi (patch test), dermatolojik muayene	Bariyer kremler, topikal steroid, irritan temasın azaltılması, uygun eldiven kullanımı
Gürültüye Bağlı İşitme Kaybı	4 kHz çentik kaybı, en az 85 dB(A) maruziyet öyküsü	Saf ses odyometri, gürültü ölçümü	Maruziyetin azaltılması, kişisel kulak koruyucular, iş değişimi, işitme rehabilitasyonu
Pnömokonyoz / Tozla İlişkili Akciğer Hastalıkları	Tozlu iş öyküsü, fibrotik akciğer bulguları	PA akciğer grafisi (ILO sınıflaması), SFT, HRCT	Maruziyeti kesme, ilerlemeyi takip, semptomatik bronkodilatör, sigara bırakma
Mesleki Astım	İş günlerinde artan dispne-öksürük, PEF değişkenliği	PEF günü takibi, reversibilite testi, metakolin provokasyonu, iş ölçümleri	Kortikosteroid inhaler, bronkodilatör, iş ortamında iyileştirme veya iş değişikliği
Solvent Maruziyeti / Organik Kimyasal Zehirlenme	Solvent kokusu, baş ağrısı, baş dönmesi, nörolojik bulgular	Kan solvent düzeyi, karaciğer fonksiyon testleri, nörolojik muayene	Maruziyetten uzaklaştırma, semptomatik tedavi, detoks protokolü, iş ortamı havalandırması
Ağır Metal Zehirlenmeleri (Kurşun, Cıva, Arsenik)	Maruziyet öyküsü, hematolojik/nörolojik bulgular	Kan kurşun düzeyi, idrar ağır metal analizi, periferik yayma	Şelasyon tedavisi (EDTA, DMSA), maruziyetin durdurulması, izlem
Biyolojik Etkenler (HBV, HCV, HIV, TB, Brucella)	Temas öyküsü (iğne batması, TB temas), ateş, gece terlemesi	Seroloji, IGRA, kültür, PCR, akciğer grafisi	Enfeksiyona özgü tedavi: antiviral, antibiyotik, TB tedavisi; temas sonrası profilaksi
Titreşim Kaynaklı Hastalıklar (HAVS vb.)	Soğukta beyaz parmak, uyuşma, güç kaybı	Nörolojik muayene, doppler USG, titreşim ölçümü	Maruziyeti azaltma, ısıl koruma, ergonomik ekipman, NSAİİ, iş değişimi
Ergonomik-Psikososyal Sorunlar	İş yükü artışı, kronik kas ağrıları, uyku sorunları, stres	Psikososyal risk analizi, ergonomi değerlendirmesi	İş yükü düzenleme, mola planı, psikolojik destek, egzersiz programı
Isı Stresi / Sıcak Çalışma Hastalıkları	Sıcak ortam öyküsü, kramp, halsizlik, bilinç değişikliği	Elektrolit paneli, CK düzeyi, venöz kan gazı	Soğutma, sıvı-elektrolit replasmanı, ağır vakada hastaneye sevk
Radyasyon Hastalıkları	Yüksek doz maruziyet, deri değişiklikleri, lökopeni	CBC, dozimetre kayıtları, dermatolojik inceleme	Maruziyetin kesilmesi, semptomatik tedavi, hematolojik destek
Basınç Değişikliği Hastalıkları (Dalgıçlar)	Eklem ağrısı, dispne, nörolojik bulgular	Klinik değerlendirme, radyolojik görüntüleme	Hiperbarik oksijen tedavisi, acil sevk

1. Kas-İskelet Sistemi Hastalıkları (En Sık Görülen Meslek Hastalığı Grubu)

Kas-iskelet sistemi hastalıkları (KİSH), tüm meslek hastalıklarının dünya genelinde %60’tan fazlasını oluşturur.
En sık nedenleri:

Tekrarlayıcı zorlayıcı işler
Ağırlık kaldırma
Uygunsuz ergonomi
Statik duruşlar

Örnek Meslek Hastalıkları:

Bel ve boyun diskopatileri
Tendinit, tenosinovit, karpal tünel sendromu
Rotator cuff tendinopatisi
Lateral epikondilit (“tenisçi dirseği”)
Kas-iskelet sistemi zorlanma yaralanmaları

Hekimin Dikkat Etmesi Gerekenler

İş analizini mutlaka yapın (ergonomi değerlendirmesi + iş akışı gözlemi).
EMG, Radyoloji, fizik tedavi değerlendirmesi tanıda önemlidir.
İşten uzaklaştırma gerekebilir.
En etkili koruma: mühendislik kontrolleri + analitik ergonomi iyileştirmeleri.

2. Mesleki Cilt Hastalıkları (Dermatozlar)

KİSH’ten sonra en sık bildirilen hastalık grubudur.
En çok risk altında olan meslekler: temizlik çalışanları, metal işçileri, kuaförler, sağlık personeli, gıda sektörü çalışanları.

En Yaygın Hastalıklar:

Alerjik kontakt dermatit
İrritan kontakt dermatit
Atopik zeminli mesleki egzama
Oksidatif kimyasal yanıklar

Kırmızı Bayraklar:

Islak çalışma + deterjan maruziyeti
Frizer/kuyumcu/metal sanayi işlerindeki nikel-krom alerjisi
Lateks alerjisi olan sağlık çalışanları

Önleme:
Bariyer kremler, uygun eldiven seçimi, eğitim, iş akışında “ıslak fazın azaltılması”.

3. Gürültüye Bağlı İşitme Kaybı (GBİK)

Endüstride en yaygın fiziksel ajan hastalığıdır.
Uzun süreli 85 dB(A) üzeri maruziyet işitme kaybına yol açar.

Hekim İçin Klinik İpuçları:

Odyometri yıllık yapılmalıdır.
2 kHz–4 kHz çentik kaybı meslekle ilişkili kayıp açısından tipiktir.
Kişisel kulak koruyucu uyumu kritik derecede önemlidir.

Sahada Dikkat:
Gürültü ölçümü olmadan hiçbir işitme kaybına “mesleki” denemez.

4. Solunum Sistemi Meslek Hastalıkları

Türkiye’de bildirimi en yüksek olan gruptur (özellikle pnömokonyoz nedeniyle).
Gerçekte KİSH ve dermatolojik hastalıklardan sonra gelir.

En Bilinen Solunum Meslek Hastalıkları:

Pnömokonyoz (silikozis, asbestoz, kömür işçisi pnömokonyozu)
Mesleki astım
Mesleki KOAH
Organik tozlara bağlı akciğer hastalıkları (ODTS, çiftçi akciğeri)
Hard metal akciğeri

Hekim İçin Kırmızı Bayraklar:

Tozlu iş: taş kesim, döküm, tekstil, mermer, madencilik
Atakları iş ile bağlantılı nefes darlığı
PEF günlüğünde iş günlerinde %20’ye varan değişkenlik
Yıllık solunum fonksiyon testi mutlaka

5. Kimyasal Maruziyete Bağlı Meslek Hastalıkları

Maruziyet uzun süreli olduğunda multisistem etkiler ortaya çıkar.

Sık Kimyasal Gruplar:

Organik solventler → nörotoksisite, karaciğer, periferik nöropati
Ağır metaller → kurşun, cıva, arsenik, krom
Pestisitler → kolinerjik sendrom, kronik nörolojik bulgular
İzocyanatlar → mesleki astım

Hekim İçin İpuçları:

Biyolojik izlem parametreleri kullanılmalı (kan–idrar düzeyleri).
Maruziyet öyküsü ayrıntılı alınmalı.
Yasal bildirim eşiği düşük tutulmalı.

6. Enfeksiyon Kaynaklı Meslek Hastalıkları

Özellikle sağlık personeli, laboratuvar çalışanları, veterinerler ve gıda sektöründe çalışanlar risk altındadır.

Sık Görülen Mesleki Enfeksiyonlar:

Hepatit B, Hepatit C
HIV (iğne batması yaralanması)
Tüberküloz
Brucella
Leptospira
COVID-19 (spesifik yasal tanımlara göre)

Kırmızı Bayraklar:

İğne batması
TB temasında BCG durumu ve IGRA testi
Çalışanın HBV bağışıklık durumu

7. Titreşim Kaynaklı Hastalıklar

Elde kullanılan titreşimli aletlerle çalışanlarda görülür.

En Bilinen Hastalıklar:

HAVS (Hand-Arm Vibration Syndrome)
Beyaz parmak fenomeni
Titreşime bağlı nöropatiler
Bel omurga dejeneratif hastalıkları (tam vücut titreşimi)

Hekimin Yapması Gerekenler:

Vibration IE ölçümlerini isteyin.
Soğuk maruziyeti + titreşim → ağır risk.
Nörolojik muayene kayıt altına alınmalı.

8. Ergonomik ve Psikososyal Risklere Bağlı Bozukluklar

Bu grup en sık görülen, ancak en az bildirilen meslek hastalığıdır.

Tipik Durumlar:

Masa başı çalışanlarda boyun-bel ağrıları
İş yükü kaynaklı anksiyete, tükenmişlik
Vardiya değişikliklerinde uyku bozuklukları
Postür bozukluğu kaynaklı kronik ağrılar

Bu hastalıklar çoğunlukla meslek hastalığı olarak değil, “işle ilişkili hastalık” olarak değerlendirilir.

9. Termal ve Fiziksel Etkenlere Bağlı Hastalıklar

Soğuk: Raynaud, soğuk ısırması
Sıcak: Isı çarpması, sıcak krampları, sıcak bitkinliği
Radyasyon: Katarakt, radyasyon dermatiti
Basınç: Dalgıçlarda dekompresyon hastalığı

İşyeri Hekimine Notlar:

En sık görülen meslek hastalıkları KİSH → Cilt hastalıkları → Gürültü → Solunum şeklindedir.
Türkiye’de raporlanan vakalar solunum hastalıkları ağırlıklıdır.
Doğru tanı için olmazsa olmaz: iş öyküsü + maruziyet ölçümü + klinik bulgu üçlüsüdür.
Şüpheli her vaka için işyeri hekimi bildirim yükümlülüğü altındadır.

Başvurulabilecek Kaynaklar:

WHO – Occupational Health: Global Strategy and Action Plan
ILO – International Hazard Datasheets on Occupations
NIOSH – Work-Related Musculoskeletal Disorders
CDC – Occupational Skin Diseases
OSHA – Noise-Induced Hearing Loss
Türkiye İSGGM Meslek Hastalıkları Rehberi (2024)
SGK Meslek Hastalıkları İstatistikleri

Sık Sorulan Sorular (SSS)

1. En sık görülen meslek hastalığı hangisidir?

Dünya genelinde en sık görülen meslek hastalıkları kas-iskelet sistemi hastalıklarıdır. Tüm vakaların %60’tan fazlasını oluşturur ve tekrarlayıcı iş yükü, uygunsuz ergonomi ve ağır kaldırma en temel nedenleridir.

2. Mesleki cilt hastalıkları hangi mesleklerde daha yaygındır?

Temizlik, metal sanayi, kuaförlük, gıda sektörü ve sağlık çalışanlarında daha sık görülür. Bu gruplarda özellikle irritan ve alerjik kontakt dermatit ön plandadır.

3. Gürültüye bağlı işitme kaybını nasıl tespit edebilirim?

Yıllık odyometri testleri, 2–4 kHz çentik kaybı ve 85 dB(A) üzeri maruziyet en önemli göstergelerdir. Gürültü ölçümü yapılmadan hiçbir işitme kaybı mesleki olarak kabul edilmez.

4. Hangi durumlar solunum sistemi meslek hastalığı için kırmızı bayraktır?

Tozlu işlerde çalışma, iş günlerinde nefes darlığının artması, PEF günlüğünde %20’ye varan değişkenlik ve yıllık SFT’de düşüş solunum hastalıkları için kritik uyarı işaretleridir.

5. Kimyasal maruziyete bağlı meslek hastalıklarında hangi testler yapılmalıdır?

Organik solvent, ağır metal ve pestisit maruziyetlerinde biyolojik izlem testleri (kan–idrar düzeyleri), detaylı maruziyet öyküsü ve ortam ölçümleri yapılmalıdır.

6. Enfeksiyon kaynaklı meslek hastalıklarına kimler daha yatkındır?

Sağlık çalışanları, laboratuvar personeli, veterinerler ve gıda çalışanları risk altındadır. İğne batması, TB teması ve HBV bağışıklık durumunun bilinmemesi en önemli kırmızı bayraklardır.

Meslek Hastalıkları