METABOLİK SENDROM

TANIM

Metabolik sendrom, insülin direnci ile başlayan ve abdominal obezite, glukoz intoleransı veya diabetes mellitus, dislipidemi, hipertansiyon ve koroner arter hastalığı (KAH) gibi sistemik bozuklukların bir araya geldiği ölümcül bir endokrinopatidir.

Metabolik sendrom ayrıca insülin direnci sendromu, sendrom X, polimetabolik sendrom, ölümcül dörtlü ve uygarlık sendromu gibi farklı terimlerle de tanımlanmaktadır.

SIKLIK

• Erişkinlerde prevalans ortalama %22

• 20-29 yaş: %6.7

• 60-69 yaş: %43.5

• Türkiye’de 30 yaş ve üzeri 9.2 milyon kişide metabolik sendrom mevcut

• KAH geliştiren bireylerin %53’ü aynı zamanda metabolik sendrom hastası

• Türkiye’de görülme sıklığı: Erkeklerde %28, kadınlarda %40

PATOGENEZ

• Tek bir genetik, infeksiyöz veya çevresel faktör henüz tanımlanamamıştır

• Poligenik yatkınlık, sedanter yaşam ve yüksek kalorili beslenme metabolik sendromu tetikler

• İnsülin direnci zemininde gelişen heterojen bir hastalıktır

TANI KRİTERLERİ

Türkiye Endokrinoloji Metabolizma Derneği (2005) önerisi:

Aşağıdakilerden en az biri:

• Diabetes mellitus

• Bozulmuş glukoz toleransı

• İnsülin direnci

Ve aşağıdakilerden en az ikisi:

• Hipertansiyon: Sistolik >130 mmHg, Diyastolik >85 mmHg veya antihipertansif kullanımı

• Dislipidemi: Trigliserid >150 mg/dl veya HDL <40 mg/dl (erkek), <50 mg/dl (kadın)

• Abdominal obezite: VKİ >30 kg/m² veya bel çevresi >94 cm (erkek), >80 cm (kadın)

METABOLİK SENDROM BİLEŞENLERİ

1. İnsülin Direnci

• Endojen veya ekzojen insüline yanıt eksikliği

• Nedenleri: Genetik, fetal malnütrisyon, fiziksel inaktivite, obezite, yaş

• Klinik tanı: HOMA formülü (HOMA >2.7 = insülin direnci)

2. Diabetes Mellitus

• Açlık plazma glukozu:

  • <100 mg/dl = normal

  • 100-125 mg/dl = bozulmuş açlık glukozu

  • ≥126 mg/dl = diabetes mellitus

• OGTT 2. saat plazma glukozu:

  • <140 mg/dl = normal

  • 140-199 mg/dl = bozulmuş glukoz toleransı

  • ≥200 mg/dl = diabetes mellitus

3. Hipertansiyon

• İnsülin direnci genellikle hipertansiyonun temelinde yatar

• Periferik vazodilatör etkisine direnç, vasküler basıncı artırır

4. Dislipidemi

• Trigliserid ve küçük yoğun LDL yüksek

• HDL düşüklüğü kardiyovasküler risk faktörü

5. Obezite

• Abdominal obezite insülin direncinin en önemli göstergesidir

• Bel çevresi ölçümü önerilir

6. Koroner Arter Hastalığı

• Metabolik sendrom KAH riskini 3 kat artırır

• Kardiyovasküler mortalite: %12 (sendromlu) vs %2.2 (sendromsuz)

7. Non-alkolik Yağlı Karaciğer

• Hepatosteatoz: %75, Steatohepatit: %20, Siroz: %2

8. Polikistik Over Sendromu

• İnsülin direnci, kronik anovülasyon ve hiperandrojenizm ile karakterizedir

9. Subklinik İnflamasyon

• CRP düzeyleri metabolik sendrom bileşenleri ile korelasyon gösterir

10. Endotel Disfonksiyonu

• Vasküler dengenin kaybı, klinik belirtiler öncesinde gelişebilir

11. Hiperkoagülabilite

• Plazminojen aktivatör inhibitör-1, faktör VII-VIII ve fibrinojen artışı

TEDAVİ

1. Yaşam Tarzı Değişikliği

• Kilo kaybı: %5-10 kilo kaybı tüm bileşenleri olumlu etkiler

• Fizik aktivite: Günlük 45-60 dk, kardiyovasküler risk için 10.000 adım

• Beslenme:

  • Toplam kalorinin %10’u poliansatüre, %20 monoansatüre yağ

  • Karbonhidrat %50-60, protein %15

  • Lif 20-30 g/gün

2. İnsülin Direnci

• Metformin: İnsülin direncini azaltır, kilo kaybı sağlar

• Glitazonlar: PPAR-g reseptörleri ile insülin direncini düzeltir, visseral yağ artışı yapmaz

3. Tip 2 Diabetes Mellitus

• Öncelik insülin direncini azaltan ilaçlarda

• Metformin ve akarboz dışındaki ilaçlar kilo aldırabilir

4. Dislipidemi

• Fibratlar: Trigliserid düşürür, HDL yükseltir

• Statinler: DM ve KAH varsa LDL hedefi

5. Obezite

• 3-6 ayda kilo kaybı sağlanamazsa sibutramin ve/veya orlistat

• Morbid obezlerde cerrahi tedavi

6. Hipertansiyon

• Tuz kısıtlaması

• ACE inhibitörleri, ARB, kalsiyum kanal blokerleri ve alfa-blokerler tercih edilir

7. Antiinflamatuar Tedavi

• Tip 2 DM veya KAH gelişmiş bireylerde asetilsalisilat (75-150 mg/gün)

Kaynak: Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği, Metabolik Sendrom Kılavuzu, 2009.

METABOLİK SENDROM – SSS

1. Metabolik sendrom nedir?
Metabolik sendrom, insülin direnci ile başlayan ve abdominal obezite, glukoz intoleransı veya diabetes mellitus, dislipidemi, hipertansiyon ve koroner arter hastalığı (KAH) gibi sistemik bozuklukların bir araya geldiği ciddi bir sağlık sorunudur.
Diğer isimleri: İnsülin direnci sendromu, sendrom X, polimetabolik sendrom, ölümcül dörtlü, uygarlık sendromu.

2. Metabolik sendrom ne kadar yaygındır?
Erişkinlerde ortalama prevalans: %22
20-29 yaş: %6.7
60-69 yaş: %43.5
Türkiye’de 30 yaş ve üzeri: 9.2 milyon kişi
KAH geliştiren bireylerin %53’ü metabolik sendrom hastası
Türkiye’de erkeklerde %28, kadınlarda %40

3. Metabolik sendrom nasıl gelişir?
Poligenik yatkınlık, sedanter yaşam ve yüksek kalorili beslenme tetikleyicidir.
İnsülin direnci zemininde heterojen bir hastalıktır.

4. Tanı kriterleri (Türkiye Endokrinoloji Metabolizma Derneği, 2005)
Aşağıdakilerden en az biri:

• Diabetes mellitus

• Bozulmuş glukoz toleransı

• İnsülin direnci

Ve aşağıdakilerden en az ikisi:

• Hipertansiyon: Sistolik >130 mmHg, Diyastolik >85 mmHg veya antihipertansif kullanımı

• Dislipidemi: Trigliserid >150 mg/dl veya HDL <40 mg/dl (erkek), <50 mg/dl (kadın)

• Abdominal obezite: VKİ >30 kg/m² veya bel çevresi >94 cm (erkek), >80 cm (kadın)

5. Metabolik sendrom bileşenleri

1. İnsülin Direnci: HOMA >2.7 ile tanı konur

2. Diabetes Mellitus: Açlık glukozu ≥126 mg/dl veya OGTT ≥200 mg/dl

3. Hipertansiyon: İnsülin direncine bağlı vasküler basınç artışı

4. Dislipidemi: Trigliserid yüksek, HDL düşük, küçük yoğun LDL yüksek

5. Obezite: Abdominal obezite, bel çevresi ölçümü ile değerlendirilir

6. Koroner Arter Hastalığı (KAH): Metabolik sendrom KAH riskini 3 kat artırır

7. Non-alkolik Yağlı Karaciğer: Hepatosteatoz %75, steatohepatit %20, siroz %2

8. Polikistik Over Sendromu: İnsülin direnci, kronik anovülasyon ve hiperandrojenizm

9. Subklinik İnflamasyon: CRP düzeyleri ile korelasyon

10. Endotel Disfonksiyonu: Vasküler denge kaybı

11. Hiperkoagülabilite: PAI-1, faktör VII-VIII ve fibrinojen artışı

6. Metabolik sendrom tedavisi

Yaşam tarzı değişikliği:

• Kilo kaybı: %5-10 tüm bileşenleri iyileştirir

• Fizik aktivite: Günlük 45-60 dk, 10.000 adım

• Beslenme: Yağ: Toplam kalorinin %30 (poli %10, mono %20), Karbonhidrat %50-60, protein %15, Lif: 20-30 g/gün

İnsülin direnci tedavisi:

• Metformin: İnsülin direncini azaltır, kilo kaybı sağlar

• Glitazonlar: PPAR-g aktivasyonu ile insülin direnci düzelir

Tip 2 Diabetes Mellitus:

• Öncelik insülin direncini azaltan ilaçlarda

• Metformin ve akarboz tercih edilir

Dislipidemi:

• Fibratlar: Trigliserid düşürür, HDL yükseltir

• Statinler: DM ve KAH varsa LDL hedefi

Obezite:

• 3-6 ayda kilo kaybı sağlanamazsa sibutramin ve/veya orlistat

• Morbid obezlerde cerrahi tedavi

Hipertansiyon:

• Tuz kısıtlaması

• ACE inhibitörleri, ARB, kalsiyum kanal blokerleri, alfa-blokerler

Antiinflamatuar tedavi:

• Tip 2 DM veya KAH gelişmiş bireylerde asetilsalisilat 75-150 mg/gün

Kaynak: Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği, Metabolik Sendrom Kılavuzu, 2009