İşyeri Hekimliğinde Periyodik Muayeneler

Periyodik Muayene Nedir?

Çalışanın;

• maruz kaldığı iş riskleri,

• sağlık geçmişi,

• çalışma koşulları
  dikkate alınarak belirli aralıklarla yapılan kontrollü sağlık değerlendirmesidir.

Amaç: Meslek hastalığını erken yakalamak ve önlenebilir sağlık risklerini ortadan kaldırmak.

Hangi Sıklıkla Yapılır? (Yasal Çerçeve + Pratik Yaklaşım)

İSGK + İşyeri Hekimi Yönetmeliği'ne göre:

Ancak pratikte dikkat edilmesi gereken istisnalar:

Aşağıdaki çalışanlarda tehlike sınıfından bağımsız olarak yıllık muayene yapılması önerilir:

• Gürültülü ortam çalışanları (odiometri yıllık şart)

• Titreşim maruziyeti olanlar

• Kurşun / organik solvent / kanserojen maruziyet olanlar

• Tozlu ortamlar (pnömokonyoz riski → yıllık/iki yıllık solunum değerlendirmesi)

• Gece vardiyası çalışanları

• 50 yaş üstü çalışanlar

• Kronik hastalığı olanlar (HT, DM, KOAH, epilepsi vb.)

Periyodik Muayenede Hangi Basamaklar Olmalı?

A) Kısa Anamnez

• Son 1 yıldaki sağlık değişiklikleri

• Yeni tanı, yeni ilaç

• İş değişikliği / görev değişikliği

• Yeni şikayet (özellikle: kulak çınlaması, el-parmak uyuşma, nefes darlığı, bel-boyun ağrıları)

B) Fizik Muayene

• Genel durum

• Solunum sistemi

• Kardiovasküler sistem

• Kas-iskelet sistemi

• Deri (kimyasal / irritan temas için önemli)

C) Risk Bazlı Testler

Her çalışana her test yapılmaz.
Sahada en sık kullanılan periyodik testler:

Periyodik Muayene Sonucu Hangi Belge Düzenlenir?

a) Periyodik Muayene Formu

• Çalışanın sağlık durumunun işine uygunluğu değerlendirilir.

b) Sağlık Gözetimi Planı Güncellemesi

• Hangi çalışan dizisi hangi testlere girecek?

• Yıllık plan burada şekillenir.

c) Uygun / Kısıtlı Uygun / Uygun Değil Kararı

Genellikle Poliklinik hekimliği değil; iş sağlığı risklerine göre karar verilir.

İşe girişte her test yapılıyor, periyodikte neden yapmıyoruz?

Çünkü:

• İşe giriş muayenesi tam kapsamlıdır → Çalışanı tanımak içindir.

• Periyodik muayene risk odaklıdır → Gereksiz test yükünden kaçınılmalıdır.

• Yönetmelik risk bazlı test ister, her çalışana her test değil.

Periyodik Muayenede Kırmızı Bayraklar

Aşağıdaki durumlarda derhal işten uzaklaştırma + sevk değerlendirilir:

• Odiometride ani işitme kaybı

• Solvent çalışanında bilinç bulanıklığı / hepatotoksisite bulguları

• Titreşim çalışanında ileri derecede nörovasküler bozukluk

• Toz çalışanında yeni restriktif paterne giden SFT

• İş kazası sonrası yeni nörolojik bulgular

• Göğüs ağrısı, senkop, kontrolsüz hipertansiyon

Portör Muayenesi

Portör muayenesi, yalnızca gıda ve hijyen riski yüksek sektörlerde zorunludur.

Portör Muayenesi Gereken Sektörler

• Gıda üretimi

• Gıda satışı, depolaması

• Restoran, lokanta, kafe mutfak çalışanları

• Fırınlar, pastaneler

• Toplu yemek üretim yerleri

• Su üretim–dağıtım tesisleri

(Not: “Portör muayenesi zorunludur” ifadesi mevzuatta Hijyen Eğitimi Yönetmeliği sonrası gevşetilmiş olup, zorunluluk işyeri risk değerlendirmesine ve işyeri hekimi kararına göre belirlenir.)

Hijyen Eğitimi Gereklilikleri

Hijyen eğitimi zorunlu olan sektörler (Hijyen Eğitimi Yönetmeliği):

• Gıda üretim ve perakende işyerleri

• Su üretimi, satış ve servis yerleri

• Kaplıca, hamam, sauna

• Otel, pansiyon, konaklama yerleri

• Berber, kuaför, güzellik salonları

Eğitim, işveren sorumluluğunda verilir ve sertifikalandırılır.

Gece Çalışanlarında Sağlık Gözetimi

Gece çalışması yapan çalışanlar (07:00–20:00 dışı vardiya düzeni):

• İşe girişte özel değerlendirme yapılır.

• En az 2 yılda bir periyodik sağlık muayenesi zorunludur.

• 50 yaş üzeri çalışanlarda muayeneler yılda bir yapılır.

• Kardiyovasküler, metabolik ve uyku bozukluğu riskleri açısından değerlendirme yapılmalıdır.

Kaynakça

1. 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu

https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=6331

2. İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personelinin Görev Yetki ve Sorumlulukları Yönetmeliği

https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=18039

3. Hijyen Eğitimi Yönetmeliği

https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2013/07/20130705-4.htm

4. Gece Postalarında Çalıştırılacak İşçilerin Sağlık Gözetimi Yönetmeliği

https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2004/07/20040709.htm

5. Mesleki Maruziyetler ve Sağlık Gözetimi Rehberleri (İSGGM)

https://www.csgb.gov.tr/isggm

Sık Sorulan Sorular

1. Periyodik muayene nedir ve amacı nedir?

Periyodik muayene, çalışanın riskleri ve sağlık durumuna göre belirli aralıklarla yapılan kontrollü sağlık değerlendirmesidir. Amacı meslek hastalıklarını erken yakalamak ve önlenebilir riskleri ortadan kaldırmaktır.

2. Periyodik muayene hangi sıklıkla yapılmalıdır?

Yasal olarak; çok tehlikeli işlerde yılda 1, tehlikeli işlerde 2 yılda 1, az tehlikeli işlerde 5 yılda 1 yapılır. Ancak gürültü, titreşim, kimyasal maruziyet, tozlu işler, gece vardiyası ve 50 yaş üstü çalışanlarda yıllık muayene önerilir.

3. Periyodik muayenede hangi testler yapılır?

Testler risk bazlıdır. Odiometri (gürültü), solunum fonksiyon testi ve akciğer grafisi (toz), kan kurşunu ve karaciğer enzimleri (solvent/kurşun), HAVS değerlendirmesi (titreşim), ergonomik değerlendirme ve kardiyovasküler + uyku değerlendirmesi (vardiyalı çalışanlar) yapılabilir.

4. Periyodik muayene sonucunda hangi belgeler düzenlenir?

Periyodik muayene formu, yıllık sağlık gözetimi planı ve çalışanın “Uygun / Kısıtlı Uygun / Uygun Değil” kararı düzenlenir. Bu belgeler işyeri hekimi tarafından değerlendirilerek kayıt altına alınır.

5. Hangi durumlar periyodik muayenede kırmızı bayrak sayılır?

Ani işitme kaybı, solvent maruziyetinde bilinç değişikliği, ileri nörovasküler bozukluk, toz maruziyetinde restriktif SFT paterni, nörolojik bulgular, göğüs ağrısı, senkop ve kontrolsüz hipertansiyon acil değerlendirme gerektiren kırmızı bayraklardır.

6. Portör muayenesi kimlere zorunludur?

Gıda üretim ve satış yerleri, toplu yemek üretimi, fırınlar, restoran mutfakları, su üretim–dağıtım tesisleri gibi hijyen riski yüksek sektörlerde portör muayenesi uygulanır. Zorunluluk işyeri risk değerlendirmesi ve hekim kararına göre şekillenir.