YANIK HASTASINA YAKLAŞIM

Yanık, aşırı ısınma sonucu cildin hasar görmesi olarak tanımlanabilir. Isı, elektrik, radyasyon, kimyasallar gibi sebeplerden kaynaklanır. Yüzeysel, yüzeysel kısmi kalınlık, derin kısmi kalınlık, tam kalınlık ve dördüncü derece kalınlık olarak sınıflandırılır.

YANIKLARIN DERİNLİKLERİNE GÖRE SINIFLANDIRILMASI

YANIKLARIN DERECESİ

Yanık vakalarında doğru tedavi planlaması için ilk adım, hasarın derinliğini ve yaygınlığını doğru şekilde belirlemektir. Bu kapsamda kullanılan en önemli kavramlardan biri Toplam Vücut Yüzey Alanı (TBSA) olup, sadece kısmi kalınlıkta ve tam kalınlıkta yanıkları kapsar. Yüzeysel (birinci derece) yanıklar bu değerlendirmeye dahil edilmez.

Yanık Yüzdesi Nasıl Hesaplanır?

1. Dokuzlar Kuralı (Rule of Nines):
Yetişkinlerde hızlı hesaplama sağlar:

• Baş: %9

• Her kol: %9

• Her bacak: %18

• Ön gövde: %18

• Arka gövde: %18

2. Lund-Browder Çizelgesi:
En doğru yöntem olarak kabul edilir. Özellikle çocuklar için uygundur çünkü vücut oranları yaşa göre değişiklik gösterir.

3. Avuç İçi Yöntemi:
Düzensiz, küçük veya yama tarzı yanıklarda kullanılır. Hastanın avuç içi (parmaklar dahil) yaklaşık %1 TBSA'ya eşittir.

Değerlendirmede Dikkat Edilmesi Gereken Durumlar

• Kadınlarda Göğüs Alanı: Büyük memeli bireylerde ön gövde yanıkları, klasik çizelgelere göre daha geniş alan kaplayabilir.

• Obez Hastalar: Gövde yanıkları az, ekstremite yanıkları fazla tahmin edilebilir. VKİ ve vücut tipi göz önünde bulundurulmalıdır.

Anatomik Bölgeler ve Müdahale Önceliği

Yanığın yeri tedavi planını doğrudan etkiler. Aşağıdaki bölgelerdeki yanıklar özel uzmanlık gerektirir:

• Yüz, eller, ayaklar, genital bölge

• Solunum yolu (inhalasyon yanığı)

• Geniş vücut yüzeyi yanıkları

Özellikle sıcak gaz solunması veya dumanla birlikte gelişen yanıklarda, iç hava yolları da zarar görebileceğinden acil müdahale gerekir.

KÜÇÜK YANIKLARIN TEDAVİSİ

Minör yanıklar, hızlı müdahaleyle tamamen iyileşebilir. Başarılı bir tedavi için doğru basamakları izlemek önemlidir.

1. İlk Müdahale ve Soğutma

• Giysi ve takılar çıkarılır, yara 30 dakikaya kadar normal sıcaklıkta su ile soğutulur.

• Islak gazlı bezle örtme yöntemi, doğrudan suya batırmaya alternatif olabilir.

• Küçük çocuklarda hipotermiye dikkat!

2. Ağrı Yönetimi

• Parasetamol ve ibuprofen gibi ağrı kesiciler temel tercihtir.

• Gerektiğinde opioid (ör. oksikodon) kullanılabilir.

• Pansuman değişiminden önce ağrı kesici alınması önerilir.

• IV opioide ihtiyaç duyulan durumlarda hasta yanık merkezine yönlendirilmelidir.

3. Temizlik ve Debridman

• Hafif sabun ve suyla günlük temizlik yapılmalıdır.

• Povidon-iyodin gibi sert dezenfektanlardan kaçınılmalıdır.

• Patlamış kabarcıklar ve ölü deri dokuları temizlenmelidir.

4. Kabarcık Yönetimi

• Patlamış kabarcıklar temizlenir, çapı küçük sağlam kabarcıklar genellikle bırakılır.

• Kabarcıklar uzun süre kaybolmuyorsa derin yanık şüphesiyle uzman görüşü gerekir.

5. Pansuman Uygulamaları

• Yüzeysel yanıklar: Genellikle pansuman gerekmez.

• Kısmi/tam kalınlıkta yanıklar: Temel gazlı bez pansuman yapılır.

• Yüz/el gibi hassas bölgelerde: Egzersiz serbestliği sağlamak için bazen pansumansız tedavi tercih edilir.

• Transfer gereken hastalarda: Kuru gazlı bez kullanılır, merhem önerilmez.

6. Topikal Tedavi ve Antibiyotik

• Yüzeysel yanıklarda nemlendirici yeterlidir.

• Kısmi/tam kalınlıkta yanıklarda topikal antibiyotik gerekebilir (SSD, gümüşlü pansuman, bal vb.).

• Sistemik antibiyotik genellikle önerilmez.

• Topikal steroid kullanılmamalıdır.

7. Tetanos Koruması

• Aşı geçmişi eksik olanlara tetanos aşısı ve gerekirse immün globulin uygulanmalıdır.

8. Kaşıntı (Pruritus) Yönetimi

• Oral antihistaminikler (ör. difenhidramin) kullanılabilir.

• Nemlendirici losyonlar, karbonatlı banyolar yardımcı olur.

• Lanolin içeren ürünlerden kaçınılmalıdır.

9. Ağız Yanıkları

• Sıcak gıda/sıvı kaynaklı olabilir.

• Soğuk suyla soğutma ve dudaklara vazelin uygulanması yeterlidir.

• Oral komissür yanıkları mikrostomi gibi komplikasyonlara yol açabilir; uzman değerlendirmesi gerekebilir.

TOPİKAL YANIK TEDAVİSİNDE MERHEM Mİ KREM Mİ REÇETE ETMELİYİZ?

GÜMÜŞ SÜLFADİAZİNİN YANIKLARDA KULLANIMI

Gümüş sülfadiazin %1 krem (SSD), özellikle kısmi ve tam kalınlıktaki yanıklarda en sık tercih edilen topikal ajanlardan biridir. Uygun maliyetli ve yaygın bulunabilir olması nedeniyle birçok yanık merkezinde standart tedavi yöntemi olarak kabul edilmektedir.

Avantajları:

• Antimikrobiyal etkili: Yanık bölgesindeki bakteri kolonizasyonunu azaltır.

• Yatıştırıcı etki: Uygulandığında serinletici bir his verir.

• Geniş kullanım tecrübesi: Onlarca yıldır yanık tedavisinde tercih ediliyor.

Sınırlamaları ve Riskler:

• Yara iyileşmesini geciktirebilir: SSD, yeniden epitelizasyon sürecini yavaşlatabilir. Yara iyileşmeye başladığında kullanımı durdurulmalıdır.

• Psödoeskar riski: Kenarlarında kabuk benzeri bir tabaka oluşturabilir, bu da bakteriyel çoğalmayı artırabilir. Temizlenmesi gerekebilir.

• Geniş yanıklarda etkisiz olabilir: %50’den fazla vücut yüzeyini kaplayan ciddi yanıklarda gram negatif bakterilere karşı etkinliği sınırlıdır.

Mevcut yan etkilerinden dolayı çoğu ekol günlük pratikte gümüş sülfadiazin kullanımını bırakmıştır.

Güneş yanıklarına yaklaşım ile ilgili bilgileri dermatoloji bölümümüzde bulabilirsiniz.

https://recetemiz.net/dermatoloji/gunes-yanigi/bilgi

Kaynakça:

1. Hettiaratchy, S., & Dziewulski, P. (2004). ABC of burns: Pathophysiology and types of burns. BMJ, 328(7453), 1427–1429.

   • Yanık türleri, derinlikleri, yaygınlık değerlendirme yöntemleri (TBSA, Dokuzlar Kuralı, Lund-Browder), özel durumlar.

2. Jeschke, M.G., et al. (2020). Burns: Clinical Practice and Management. Elsevier.

   • Yanık tedavi basamakları, küçük yanıkların yönetimi, ağrı kontrolü, pansuman, topikal tedavi, gümüş sülfadiazin.

3. American Burn Association. (2018). Practice Guidelines for Burn Care. https://ameriburn.org

   • TBSA hesaplama, özel bölgeler ve müdahale önceliği, tetanos, pruritus yönetimi.

4. Atiyeh, B.S., et al. (2007). Effectiveness of silver-containing dressings in burns. Annals of Burns and Fire Disasters, 20(4), 176–184.

   • Gümüş sülfadiazinin avantajları, sınırlamaları ve güncel kullanım trendleri.

5. Wasiak, J., et al. (2013). Dressings for superficial and partial thickness burns. Cochrane Database of Systematic Reviews, (3). https://doi.org/10.1002/14651858.CD002106.pub3

   • Küçük yanıklar, soğutma, pansuman uygulamaları ve topikal ajan seçimi.

Sık Sorulan Sorular: YANIK HASTASINA YAKLAŞIM

1. Yanık nedir ve hangi nedenlerden kaynaklanır?
Yanık, cildin aşırı ısınma sonucu hasar görmesidir. Isı, elektrik, radyasyon ve kimyasallar en sık nedenlerdir.

2. Yanıklar derinliklerine göre nasıl sınıflandırılır?

• Yüzeysel (1. derece): Kırmızı, kuru; 3–6 günde iyileşir.

• Yüzeysel kısmi kalınlık (2. derece): Büller, nemli ve sulu; 7–21 günde iyileşir.

• Derin kısmi kalınlık (2. derece derin): Büyük büller, değişken renk; >21 gün, cerrahi gerekebilir.

• Tam kalınlık (3. derece): Mumsu beyazdan siyaha; cerrahi gerekir.

• Dördüncü derece: Fasya/masa kadar ilerler; cerrahi gereklidir.

3. Yanık yüzdesi (TBSA) nasıl hesaplanır?

• Dokuzlar kuralı: Yetişkinlerde hızlı hesaplama sağlar.

• Lund-Browder çizelgesi: Özellikle çocuklarda daha doğru sonuç verir.

• Avuç içi yöntemi: Küçük veya düzensiz yanıklarda; avuç içi ≈ %1 TBSA.

4. Hangi yanıklar acil müdahale gerektirir?

• Yüz, el, ayak, genital bölge yanıkları

• Solunum yolu yanıkları (inhalasyon)

• Geniş vücut yüzey alanı yanıkları
  Bu durumlarda yanık merkezi veya acil uzmanlık gerekir.

5. Küçük yanıkların ilk müdahalesi nasıl olmalıdır?

• Giysi ve takılar çıkarılır, yara 30 dakikaya kadar soğuk suyla soğutulur.

• Islak gazlı bez ile örtme de alternatif olabilir.

• Çocuklarda hipotermiye dikkat edilmelidir.

6. Yanıkta ağrı nasıl yönetilir?

• Hafif ağrılarda parasetamol veya ibuprofen.

• Gerektiğinde opioid (örn. oksikodon).

• Pansuman değişimi öncesi ağrı kesici alınmalıdır.

7. Yanık temizliği ve debridman nasıl yapılır?

• Hafif sabun ve su ile günlük temizlik.

• Sert antiseptiklerden kaçınılmalı.

• Patlamış kabarcıklar ve ölü dokular temizlenir.

8. Kabarcıklar patlamalı mı yoksa bırakılmalı mı?

• Küçük, sağlam kabarcıklar genellikle bırakılır.

• Uzun süre kaybolmazsa derin yanık şüphesiyle uzman görüşü gerekir.

9. Yanıkta pansuman ve topikal tedavi nasıl olmalıdır?

• derece: Nemlendirici veya krem yeterli.

• derece yüzeysel: Krem veya ince merhem.

• derece derin ve 3. derece: Merhem veya uzman gözetiminde pansuman.

• Sistemik antibiyotik çoğu zaman gerekmez.

10. Gümüş sülfadiazin (SSD) yanıklarda nasıl kullanılır?

• Kısmi/tam kalınlık yanıklarda antimikrobiyal olarak tercih edilir.

• Yara iyileşmesini geciktirebilir; epitelizasyon başladıktan sonra bırakılmalıdır.

• Büyük yanıklarda etkinliği sınırlı olabilir.

11. Tetanos koruması yanıkta neden önemlidir?

• Aşı geçmişi eksikse tetanos aşısı ve gerekirse immün globulin uygulanmalıdır.

12. Yanıkta kaşıntı yönetimi nasıl olmalıdır?

• Oral antihistaminikler ve nemlendirici losyonlar kullanılabilir.

• Lanolin içeren ürünlerden kaçınılmalıdır.

13. Ağız yanıkları nasıl tedavi edilir?

• Sıcak gıda veya sıvı kaynaklı olabilir.

• Soğuk suyla soğutma ve dudaklara vazelin uygulanması yeterlidir.

• Uzman değerlendirmesi bazı durumlarda gerekebilir.