Yeme Bozuklukları: Giriş, Epidemiyoloji, Patogenez ve Tanı

Giriş

Yeme bozuklukları, bireyin fiziksel sağlığını ve psikososyal işlevselliğini bozan kalıcı yeme davranışı bozukluklarıdır. Başlıca bozukluklar şunlardır:

• Anoreksiya nervoza

• Bulimia nervoza

• Tıkınırcasına yeme bozukluğu (BED)

• Kaçınmacı/kısıtlayıcı gıda alımı bozukluğu (ARFID)

• Pika

• Ruminasyon bozukluğu

• Diğer belirtilen veya belirtilmemiş yeme bozuklukları

DSM-5-TR kriterlerine göre sınıflandırılır ve bazı tanılar, hastalığın şiddetini derecelendirmeye olanak tanıyan boyutsal öğeler içerir. Zayıf olma baskısı, genetik yatkınlık, çevresel faktörler ve biyolojik mekanizmalar (açlık, ödül sistemi bozuklukları, öğrenme tepkileri) yeme bozukluklarının gelişiminde belirleyici rol oynar.

Epidemiyoloji

Küresel verilere göre:

• Kadınlarda yaşam boyu yeme bozukluğu prevalansı: %8

• Erkeklerde yaşam boyu prevalans: %2

En yaygın tanılar:

1. Diğer belirtilen beslenme ve yeme bozuklukları

2. Tıkınırcasına yeme bozukluğu

3. Bulimia nervoza

4. Anoreksiya nervoza

Son 20 yılda yeme bozukluklarının yaygınlığı iki katına çıkmıştır; bu artış, obezite oranlarındaki yükselişle ilişkilidir. ABD verilerine göre:

• Kadınlarda prevalans: %5, erkeklerde %2

• Obez bireylerde yeme bozukluğu daha yaygındır

Patogenez

Yeme bozuklukları genetik, psikolojik ve sosyokültürel faktörlerin bir bileşiminden kaynaklanır.

• Anoreksiya nervoza: Genetik yatkınlık en belirgindir

• Bulimia nervoza ve BED: Aile içinde kümelenme eğilimi gösterir

Örnek: İsveç’te yapılan ikiz çalışmalarında anoreksiya ve bulimia arasında yüksek genetik korelasyon saptanmıştır.

Genel risk faktörleri:

• Cinsel/duygusal travmalar

• Sorunlu ebeveynlik

• Anksiyete ve depresyon geçmişi

• Mükemmeliyetçilik, katılık gibi kişilik özellikleri

Davranışları sürdüren faktörler arasında açlık, kusma, aşırı yeme gibi fizyolojik ve nörobiyolojik etkiler öne çıkar.

Tarama

Genel popülasyonda yeme bozukluğu için rutin tarama önerilmez. Ancak yüksek riskli gruplarda faydalı olabilir:

Tarama önerilen gruplar:

• Travma öyküsü olanlar

• Genç yetişkin kadınlar

• Trans bireyler

• Sporcular

• Hızlı kilo kaybı, bradikardi, amenore belirtileri olanlar

• Depresyon ve anksiyetesi olan bireyler

Kullanılan tarama araçları:

• SCOFF Anketi: 5 maddelik öz bildirim; 2 veya daha fazla “evet” cevabı pozitif taramayı gösterir

• ESP (Primary Care Eating Disorder Screen): Gizli yeme, beden algısı ve aile öyküsü soruları içerir; 2 veya daha fazla anormal yanıt pozitif sayılır

• EAT-26: 26 maddelik öz bildirim testi, özellikle ergen ve yetişkinlerde kullanılır

• Birincil Bakım Ruhsal Bozuklukları Değerlendirme Formu: 8 soruluk modül ile yüksek tanı geçerliliğine sahip tarama

Tanısal Geçişler

Yeme bozukluklarında zaman içinde tanı değişiklikleri sık görülür:

• Anoreksiya nervoza → Bulimia nervoza geçişi yaygındır

• Bulimia nervoza ↔ BED arasında geçiş olabilir

• Anoreksiya nervoza → BED nadirdir

Bu geçişler tedavi ve takip planlamasında önemlidir.

Sık Sorulan Sorular: Yeme Bozuklukları

1. Yeme bozukluğu nedir?

Yeme bozuklukları, bireyin yeme davranışlarını kontrol edememesi veya bu davranışları aşırı kısıtlaması ile karakterize edilen psikiyatrik durumlarıdır. Hem fiziksel sağlık hem de sosyal yaşam üzerinde ciddi etkiler yaratabilir.

2. Hangi yeme bozuklukları vardır?

Başlıca yeme bozuklukları şunlardır:

• Anoreksiya nervoza: Aşırı kilo kaybı ve kilo alma korkusu

• Bulimia nervoza: Tıkınırcasına yeme ve telafi edici davranışlar (kusma, egzersiz)

• Tıkınırcasına yeme bozukluğu (BED): Kontrolsüz yeme, telafi davranışı yok

• Kaçınmacı/kısıtlayıcı gıda alımı bozukluğu (ARFID): Belirli yiyeceklerden kaçınma, kilo korkusu yok

• Pika: Yenilmeyen maddelerin (toprak, kağıt gibi) yenmesi

• Ruminasyon bozukluğu: Yiyilen yiyeceklerin tekrar ağza gelmesi ve çiğnenip yutulması

• Diğer belirtilen veya belirtilmemiş yeme bozuklukları

3. Yeme bozuklukları ne kadar yaygındır?

• Kadınlarda yaşam boyu prevalans: %8

• Erkeklerde yaşam boyu prevalans: %2

• Tıkınırcasına yeme bozukluğu ve diğer yeme bozuklukları son 20 yılda artış göstermiştir.

4. Yeme bozuklukları neden olur?

Gelişiminde birden fazla faktör rol oynar:

• Genetik: Ailede yeme bozukluğu veya psikiyatrik hastalık öyküsü

• Psikolojik: Anksiyete, depresyon, mükemmeliyetçilik

• Sosyokültürel: Zayıflık ideali, güzellik baskısı

• Biyolojik: Açlık, ödül sistemi bozuklukları, öğrenilmiş davranışlar

5. Anoreksiya nervoza nedir?

Aşırı kilo kaybı ve kilo almaktan korkma ile karakterizedir. Genellikle 17 yaş civarında başlar ve kadınlarda erkeklere göre 12 kat daha sık görülür.

6. ARFID nedir ve kimlerde görülür?

Kaçınmacı/kısıtlayıcı gıda alımı bozukluğu (ARFID), belirli yiyeceklerden kaçınma veya sınırlı tüketimle karakterizedir. Kilo korkusu yoktur. Çocuklarda erkeklerde biraz daha sık görülür ve sıklıkla 8-13 yaşlarında başlar.

7. Tıkınırcasına yeme bozukluğu (BED) nedir?

Kontrolsüz şekilde çok miktarda yiyecek tüketme durumudur. Telafi edici davranışlar görülmez. Genellikle stres veya olumsuz duygularla tetiklenir.

8. Yeme bozukluklarında hangi psikiyatrik sorunlar eşlik edebilir?

• Majör depresyon

• Anksiyete bozuklukları

• Kişilik bozuklukları

• Alkol kullanım bozukluğu

• DEHB ve otizm spektrum bozukluğu

9. Yeme bozukluklarının fiziksel etkileri nelerdir?

• Kilo dalgalanmaları

• Kardiyak komplikasyonlar

• Gastrointestinal problemler

• Elektrolit dengesizlikleri

• Büyüme ve gelişme geriliği (özellikle çocuklarda)

10. Yeme bozukluğu tanısı nasıl konur?

• DSM-5-TR kriterleri kullanılır

• SCOFF, EAT-26, ESP gibi tarama testleri ile riskli bireyler belirlenir

• Tanısal geçişler mümkündür (örneğin anoreksiya → bulimia)

11. Yeme bozuklukları tedavi edilebilir mi?

Evet, erken tanı ve multidisipliner yaklaşımla tedavi mümkündür:

• Psikoterapi (Bilişsel davranışçı terapi, aile terapisi)

• Beslenme desteği

• Gerekli durumlarda ilaç tedavisi