ZEHİRLENMELERE GENEL YAKLAŞIM

Zehirlenme ile başvuran hastalarda sırasıyla aşağıdaki basamaklar gerçekleştirilir:

1.     Maruziyetin sonlandırılması

2.     Primer bakı

3.     EKG ve vital parametreler

4.     Detaylı anamnez ve fizik muayene

5.     Dekontaminasyon ihtiyacı

6.     Tanısal testler

7.     Tedavi

Sağlık çalışanları için toksinin türüne göre: C veya D seviye kişisel koruyucu ekipman yeterlidir.

PRİMER BAKI

Primer bakı’da standart yaklaşıma (diğer hastalardan) ek olarak aşağıdaki işlemler gerçekleştirilebilir:

Nabız yoksa:

CPR uzatılmalı

Antidot uygulanabilir:

• TCA zehirlenmesi için = Bikarbonat

• Lokal anestezik zehirlenmesi için = Lipit emülsiyon

• Digoksin zehirlenmesi için = Digifab

Nabız varsa:

Solunum depresyonu varsa:

Antidot uygulanabilir:

• Opioid zehirlenmesi için = naloksan

• Benzodiazepin zehirlenmesi için = flumazenil

Zehirlenme ile başvuran hastalarda EKG mutlaka ilk 10 dakikada çekilmelidir.

Zehirlenme ile başvuran hastalarda anamnez: 5N 1K

DEKONTAMİNASYON

Zehirlenme ile başvuran hastalarda dekontaminasyon yöntemleri:

Cilt dekontaminasyonu:

o   Cilt yoluyla emilen toksinler için yapılır.

o   Organofosfatlar, kimyasal ajanlar, radyoaktif maddeler, toksik alkoller….

o   Tüm kıyafetlerin çıkarılması %90 etkili !

o   Su

Gastrointestinal dekontaminasyon:

o   Gastrointestinal sistem yoluyla emilen toksinler için yapılır.

o   Mide yıkaması

o   Aktif kömür

o   Total bağırsak yıkaması

a.     GASTRİK LAVAJ

Maruziyetten sonraki ilk 1 saatte uygulanır. Anti-kolinerjik zehirlenmelerinde 2 saate kadar uzatılabilir.

Kontrendikasyonları:

o   Havayolu güvenliği riski

o   Aspirasyon riski

o   Bilinç bozukluğu

o   GİS kanama

o   İleus

o   Perforasyon

Gastrik lavaj uygulanmayan zehirlenmeler:

o   Korozivler

o   Kostikler

o   Alkoller

o   Hidrokarbonlar

b.     AKTİF KÖMÜR

Maruziyetten sonraki ilk 1 saatte uygulanır.

Geniş yüzey alanına sahip, güçlü bir absorban maddedir.

Dozu: 1g/kg

Aktif kömürün etkisiz olduğu zehirlenmeler: CHAMPS

o   C - Caustics

o   H - Hydrocarbons

o   A - Alcohols

o   M - Metals (As, Fe)

o   P - Pb (lead)

o   S - Salts (Na, Li, Mg, K)

c.      TOTAL BAĞIRSAK İRRİGASYONU

Aktif kömür kadar etkili değil.

Polietilen glikol (Golytely) ile yapılır.

İlk 6 saatte uygulanır.

Uygulanışı:

o   Gastrik tüp aracılığıyla.

o   2 litre/saat hızında (çocuk: 500ml/h ya da 35ml/kg)

o   Rektal yolla tamamen berrak sıvı gelene kadar.

Endikasyonları:

ü  Aktif kömürün etkisiz olduğu maddeler

ü  Uzatılmış salınımlı tabletler

ü  Madde taşıyıcıları (bodypackers)

TEDAVİ SEÇENEKLERİ

Zehirlenmeli hastalarda üç temel tedavi şekli vardır:

o   Antidot tedavisi

o   Eleminasyon artırıcı yöntemler

o   Tekrarlayan doz aktif kömür (MDAK)

o   Üriner alkalizasyon

o   Ekstrakorporeal teknikler

o   Hemodiyaliz

o   Hemoperfüzyon

o   Destek tedavi

Hastaların çoğunluğunda destek tedavi uygulanır.

Sık Sorulan Sorular: ZEHİRLENMELERE GENEL YAKLAŞIM

1. Zehirlenmeye ilk yaklaşım nasıl olmalıdır?
Zehirlenme vakalarında öncelikle maruziyet sonlandırılır, ardından primer bakım yapılır, EKG ve vital parametreler kontrol edilir, detaylı anamnez ve fizik muayene gerçekleştirilir. Gerekli durumlarda dekontaminasyon ve tanısal testler uygulanır.

2. Primer bakıda hangi işlemler yapılır?

• Nabız yoksa: CPR uygulanır, bazı durumlarda antidot verilebilir (örn. TCA → bikarbonat, lokal anestezik → lipit emülsiyon, digoksin → digifab).

• Nabız varsa ama solunum depresyonu varsa: Opioid → naloksan, benzodiazepin → flumazenil.

3. Zehirlenmede EKG ve vital parametrelerin önemi nedir?
Zehirlenmeye bağlı kalp ve dolaşım bozukluklarını erken tespit etmek için EKG ilk 10 dakikada çekilmeli ve sürekli vital parametreler izlenmelidir.

4. Zehirlenme anamnezi nasıl alınır?
5N 1K yöntemi ile:

• Kim aldı? Yaş, cinsiyet, kilo.

• Ne aldı? Toksik madde ve miktar.

• Ne zaman aldı? Alım zamanı ve tekrar durumu.

• Ne yolla aldı? Cilt, ağız, solunum.

• Ne için aldı? Kasıtlı mı, kazara mı.

5. Zehirlenmede dekontaminasyon yöntemleri nelerdir?

• Cilt dekontaminasyonu: Toksin bulaşmış kıyafetlerin çıkarılması ve suyla yıkama.

• Gastrointestinal dekontaminasyon: Mide yıkaması, aktif kömür, total bağırsak yıkaması.

6. Gastrik lavaj ne zaman uygulanır ve kimlere uygulanmaz?

• İlk 1 saat içinde uygulanır; antikolinerjiklerde 2 saate kadar uzatılabilir.

• Kontrendikasyonlar: Aspirasyon riski, bilinç bozukluğu, GİS kanama, ileus, perforasyon.

• Korozivler, alkoller, hidrokarbonlar ve kostik maddelerde uygulanmaz.

7. Aktif kömür nasıl kullanılır ve hangi maddelerde etkisizdir?

• Doz: 1 g/kg, maruziyetten sonraki ilk 1 saatte.

• Etkisiz olduğu maddeler: C-H-A-M-P-S → Caustics, Hydrocarbons, Alcohols, Metals, Pb, Salts.

8. Total bağırsak irrigasyonu ne zaman yapılır?

• İlk 6 saat içinde, özellikle aktif kömürün etkili olmadığı durumlarda veya uzatılmış salınımlı tabletlerde uygulanır.

• Polietilen glikol ile gastrik tüp veya rektal yolla berrak sıvı gelene kadar yapılır.

9. Zehirlenmede tedavi seçenekleri nelerdir?

• Antidot tedavisi (maddenin türüne göre)

• Eleminasyonu artırıcı yöntemler: Tekrarlayan doz aktif kömür (MDAK), üriner alkalizasyon, ekstrakorporeal teknikler (hemodiyaliz, hemoperfüzyon)

• Destek tedavi: Çoğu hastada temel yaklaşımdır, vital bulguların stabilize edilmesi, sıvı ve elektrolit desteği içerir.

10. Sağlık çalışanları zehirlenme vakasında hangi koruyucu ekipmanı kullanmalıdır?

• Toksin türüne göre C veya D seviye kişisel koruyucu ekipman yeterlidir.