HERPES ZOSTER (ZONA): Tanısı, Tedavisi, Reçeteleri

Tanım ve Etken

Herpes zoster, suçiçeğine (varisella) neden olan Varicella Zoster Virüs (VZV)’ün reaktivasyonu ile ortaya çıkan bir viral enfeksiyondur. VZV, primer enfeksiyon (suçiçeği) sonrası arka kök ganglionunda latent kalır ve bağışıklıkta azalma olduğunda yeniden aktive olur.

Risk Faktörleri

Yaşlılık, fiziksel veya emosyonel stres, travma, immünsüpresif tedaviler, sistemik kortikosteroid kullanımı, akiz/konjenital immun yetmezlikler, radyoterapi ve daha önce VZV ile karşılaşma, herpes zoster gelişimi için predispozan faktörlerdir. Çocuklarda ve bebeklerde nadiren görülür, sıklık yaşla birlikte artar ve her iki cinsiyette de eşit görülür.

Klinik Bulgular

• Prodromal Dönem: Lezyonlar ortaya çıkmadan 1-4 gün önce etkilenen dermatomda ağrı veya kaşıntı.

• Döküntü: Tek taraflı dermatom tutulumuyla başlar; eritemli makül/papüller → veziküller → püstüller → krutlanma.

• Yerleşim: En sık V1 (oftalmik) ve T3-L2 dermatomları. Baş, boyun ve gövde tutulumu yaygındır.

• Dissemine Herpes Zoster: Dermatom dışı 20’den fazla vezikül; genellikle yaşlı, immünsüprese veya maligniteli hastalarda görülür.

• Ramsay-Hunt Sendromu: Fasiyal paralizi, kulak çınlaması, vertigo ve sağırlık.

• Herpes Zoster Oftalmikus: Trigeminal sinirin V1 dalı tutulumu; %50 olguda oküler komplikasyonlar (konjonktivit, üveit, keratit) görülür. Burun ucunda lezyon (Hutchinson belirtisi) yüksek risk işareti.

• Postherpetik Nevralji: Hastaların %10-20’sinde, herpes zoster oftalmikuslu olgularda %30 oranında gelişir.

Tedavi ve Yönetim

1. Semptomatik Tedavi

• Ağrı ve kaşıntı için serin kompres ve analjezikler.

• Lokalize nöropatik ağrıda: %5 lidokain topikal uygulanabilir.

2. Antiviral Tedavi

• İlk 72 saat içinde antiviral başlanması önerilir.

• Önerilen ajanlar: Acyclovir, Valacyclovir, Famciclovir.

• Amaç: Lezyon süresini kısaltmak, ağrıyı azaltmak ve komplikasyonları önlemek.

3. Aşıyla Koruma

• Rekombinant adjuvanlı Zoster Aşısı (RZV), canlı zoster aşısına (ZVL) göre daha yüksek koruma sağlar.

• Uygulama: 2 doz intramusküler; ikinci doz ilk dozdan 2-6 ay sonra.

• Önceden herpes zoster geçirenler ve ZVL alanlar dahil, ≥50 yaş tüm bireylere önerilir.

• Aşı, akut semptomlar geçtikten sonra uygulanmalıdır. Bazı uzmanlar, optimal bağışıklık için 1 yıl beklemeyi önerir.

Önemli Notlar

• Suçiçeği geçirmemiş bireyler zona lezyonlarına temas ederse suçiçeği geçirebilir.

• İleri yaş veya immünsüpresif olgularda iyileşme süresi uzayabilir.

• Herpes zoster oftalmikus olguları mutlaka göz hekimi tarafından değerlendirilmelidir.

Zona (Herpes Zoster) Tedavi Sınıflaması

Klinik Özet

• Antiviral tedavi ilk 72 saat içinde başlanmalıdır.

• Göz, kulak, yüz veya genital bölge tutulumu varsa acil uzman değerlendirmesi gerekir.

• Postherpetik nevralji riski yaşlılarda daha yüksektir, bu nedenle ağrı kontrolü erken başlanmalıdır.

• Kortikosteroidler yalnızca antiviral tedaviyle birlikte kullanılmalıdır.

Tablonun Kaynakçası

1. Dworkin RH, et al. Clin Infect Dis. 2007;44(Suppl 1):S1–26. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17143845/

2. CDC Herpes Zoster Clinical Overview, 2024. https://www.cdc.gov/shingles/hcp/clinical-overview/index.html?utm_source

3. NICE Clinical Knowledge Summaries – Shingles, 2023. https://cks.nice.org.uk/topics/shingles/?utm_source

4. UpToDate – Treatment of herpes zoster in the immunocompetent host, 2025. https://www.uptodate.com/contents/treatment-of-herpes-zoster?utm_source

Tablodaki Hangi Öneri Hangi Kaynağın Neresinde Geçiyor??

Antiviral Tedavi

• “Asiklovir 800 mg PO 5x1 (7 gün) şeklindeki öneri” → [1], [3], [4]
  (Dworkin ve UpToDate, oral asiklovir dozunun 800 mg beş kez/gün olarak 7 gün önerildiğini belirtir.)

• “72 saat içinde başlanırsa lezyon süresini ve postherpetik nevralji riskinin azalacağı” → [1], [4]
  (Her iki kaynak da erken antiviral tedavinin hastalık süresi ve nevralji insidansını azalttığını vurgular.)

• “İntravenöz Asiklovir 10 mg/kg IV 8 saatte bir” → [1], [2], [4]
  (CDC ve UpToDate, ağır veya immünsüpresif hastalarda bu dozu belirtir.)

• “Göz, kulak tutulumu veya immünsüpresif hastalarda” → [1], [2], [4]
  (Göz ve kulak tutulumu — oftalmik ve Ramsay Hunt sendromu — IV tedavi endikasyonlarıdır.)

Ağrı ve Kaşıntı Kontrolü

• “Parasetamol / NSAİİ hafif-orta ağrıda” → [3], [4]
  (NICE ve UpToDate hafif ağrıda basit analjeziklerle başlanmasını önerir.)

• “Gabapentin / Pregabalin şiddetli nöropatik ağrıda” → [1], [4]
  (Dworkin’in CID kılavuzu ve UpToDate, bu ilaçları postherpetik nevralji ve akut ağrı kontrolünde önerir. Reçetelerimize koymadık (Uzman kontrolünde başlanabilecek ilaçlar olduğundan))

• “Topikal Lidokain %5 yama lokal ağrıyı hafifletir” → [1], [3]
  (Postherpetik nevralji yönetiminde ilk basamak topikal tedaviler arasında yer alır.)

• “Antihistaminikler (H1 blokerleri) kaşıntı kontrolü sağlar” → [3]
  (NICE, semptomatik rahatlama için antihistaminiklerin kullanılabileceğini belirtir.)

Kortikosteroid (Seçilmiş Olgularda)

• “Prednizolon 40–60 mg/gün (5–7 gün, hızlı azaltılarak kesilir)” → [1], [4]
  (Dworkin ve UpToDate, sistemik steroidlerin kısa süreli, antiviral ile kombine kullanılmasını önerir.)

• “Şiddetli ağrı, geniş tutulum veya yüz/göz tutulumu” → [1], [4]
  (Bu durumlarda kortikosteroidin ağrıyı azaltabileceği ancak tek başına kullanılmaması gerektiği belirtilir.)

• “Antiviral tedaviyle birlikte başlanmalıdır” → [1], [4]
  (Steroid monoterapisinin riskli olduğu açıkça vurgulanır.)

Destekleyici ve Lokal Önlemler

• “Temiz, kuru pansuman sekonder enfeksiyonu önler” → [2], [3]
  (CDC ve NICE, lezyonların kuru tutulmasını ve sekonder enfeksiyonların önlenmesini önerir.)

• “Büllerin patlatılmaması önerilir” → [2], [3]
  (Her iki kaynakta da kabarcıkların bütünlüğünün korunması gerektiği belirtilir.)

• “Soğuk kompres / nemlendirici losyonlar rahatlatıcı etki sağlar” → [3], [4]
  (NICE ve UpToDate semptomatik rahatlama için topikal soğutucu ve nemlendirici uygulamaları önerir.)

• “Vitamin B12, C ve çinko desteği faydalı olabilir” → [4]
  (UpToDate, bağışıklık desteğinin iyileşmeyi destekleyebileceğini belirtir; kanıt düzeyi sınırlıdır.)

Sık Sorulan Sorular: Zona (Herpes Zoster) Enfeksiyonu

1. Zona nedir?
Zona, suçiçeğine (varisella) neden olan Varicella Zoster Virüs (VZV)’ün reaktivasyonu ile ortaya çıkan viral bir enfeksiyondur. VZV, primer enfeksiyon sonrası dorsal kök ganglionunda latent kalır ve bağışıklıkta azalma olduğunda yeniden aktive olur.

2. Zona için risk faktörleri nelerdir?

• Yaşlılık

• Fiziksel veya emosyonel stres

• Travma

• İmmünsüpresif tedaviler ve sistemik kortikosteroid kullanımı

• Konjenital veya akiz immün yetmezlikler

• Radyoterapi geçmişi

• Daha önce VZV ile karşılaşmış olmak

Çocuklarda ve bebeklerde nadiren görülür, sıklık yaşla birlikte artar.

3. Zona nasıl seyreder?

• Prodromal dönem: Lezyonlar ortaya çıkmadan 1-4 gün önce etkilenen dermatomda ağrı veya kaşıntı.

• Döküntü: Tek taraflı dermatom tutulumuyla başlar; eritemli makül/papüller → veziküller → püstüller → krutlanma.

• Yerleşim: En sık V1 (oftalmik) ve T3-L2 dermatomları; baş, boyun ve gövde tutulumu yaygındır.

• Dissemine zona: Dermatom dışı 20’den fazla vezikül; genellikle yaşlı, immünsüprese veya maligniteli hastalarda görülür.

4. Zona komplikasyonları nelerdir?

• Ramsay-Hunt sendromu: Fasiyal paralizi, kulak çınlaması, vertigo ve sağırlık.

• Zona oftalmikus: Trigeminal sinirin V1 dalı tutulumu; %50 olguda oküler komplikasyonlar (konjonktivit, üveit, keratit). Burun ucunda lezyon (Hutchinson belirtisi) yüksek risk işareti.

• Postherpetik nevralji: Hastaların %10-20’sinde, zona oftalmikuslu olgularda %30 oranında görülür.

5. Zona tedavisi nasıldır?

a. Semptomatik tedavi:

• Ağrı ve kaşıntı için serin kompres ve analjezikler

• Lokalize nöropatik ağrıda %5 lidokain topikal uygulanabilir

b. Antiviral tedavi:

• İlk 72 saat içinde antiviral başlanması önerilir

• Önerilen ajanlar: Acyclovir, Valacyclovir, Famciclovir

• Amaç: Lezyon süresini kısaltmak, ağrıyı azaltmak ve komplikasyonları önlemek

c. Aşı ile koruma:

• Rekombinant adjuvanlı Zoster Aşısı (RZV), canlı zoster aşısına (ZVL) göre daha yüksek koruma sağlar

• Uygulama: 2 doz intramusküler; ikinci doz ilk dozdan 2-6 ay sonra

• ≥50 yaş tüm bireylere önerilir, önceden zona geçirenler ve ZVL alanlar dahil

• Akut semptomlar geçtikten sonra uygulanmalıdır; bazı uzmanlar optimal bağışıklık için 1 yıl beklemeyi önerir

6. Önemli uyarılar nelerdir?

• Suçiçeği geçirmemiş bireyler, zona lezyonlarına temas ederse suçiçeği olabilir

• İleri yaş veya immünsüpresif olgularda iyileşme süresi uzayabilir

• Zona oftalmikus olguları mutlaka göz hekimi tarafından değerlendirilmelidir