ÜRTİKER (KURDEŞEN)

Ürtiker Hakkında

Ürtiker (diğer adıyla kurdeşen), toplumun yaklaşık %20’sini yaşam boyunca en az bir kez etkileyen yaygın bir cilt hastalığıdır. Tipik olarak deride aniden ortaya çıkan, kızarık, kabarık ve yoğun kaşıntılı plaklarla karakterizedir. Bu döküntülere bazen daha derin dokularda oluşan şişlikler (anjioödem) eşlik eder.

Yeni başlayan vakalarda neden olarak ilaç, yiyecek, böcek sokması veya enfeksiyon gibi tetikleyiciler saptanabilir. Ancak birçok vakada kesin neden bulunamaz.

Akut ve Kronik Ürtiker Ayrımı

• Akut Ürtiker: Altı haftadan kısa süredir devam eden ürtiker. Yeni başlayan vakaların çoğu 1–3 hafta içinde kendiliğinden iyileşir.

• Kronik Ürtiker: Belirtilerin haftanın çoğu günü, 6 haftadan uzun sürdüğü durumdur.

İlk başta iki formun görünümü aynıdır; dolayısıyla başlangıçta ayırt edilmesi mümkün değildir.

Epidemiyoloji

• Yaşam boyu görülme oranı: %20’ye kadar.

• Her yaşta görülebilir.

• Kadınlarda erkeklere göre daha sık.

• 1-4 yaş arası çocuklarda sıklığı daha yüksektir.

Klinik Bulgular

• Deride ani başlayan kızarık, kabarık ve kaşıntılı döküntüler (ürtiker plakları).

• Lezyonlar genellikle 24 saat içinde kaybolur, iz bırakmaz.

• En sık geceleri kaşıntı artar.

• Vücudun herhangi bir yerinde olabilir; sürtünmeye maruz kalan bölgelerde daha belirgin olabilir (bel, koltuk altı).

Anjioödem: Derin cilt tabakalarında şişlik; genellikle dudaklar, göz kapakları, eller, ayaklar ve genital bölgelerde görülür. Tek başına anjioödem varsa, farklı nedenler de araştırılmalıdır.

Nedenler ve Patofizyoloji

Ürtiker, derideki mast hücreleri ve bazofillerin aktifleşmesi sonucu ortaya çıkar. Bu hücrelerden salınan histamin kaşıntıya, diğer maddeler ise damar genişlemesine ve ödem gelişimine neden olur.

Yaygın Nedenler:

Enfeksiyonlar

• Özellikle çocuklarda viral ve bakteriyel enfeksiyonlarla ilişkilidir.

• Ürtiker, enfeksiyon sırasında veya haftalar sonra gelişebilir.

• Sık ilişkili virüsler: Koronavirüs, RSV, Adenovirüs, Picornavirüs.

• Bakteriler: Mycoplasma pneumoniae, idrar yolu enfeksiyonları.

• Parazitler: Strongyloides, Echinococcus, Trichinella, vs.

İlaçlar

• Beta-laktam antibiyotikler (penisilin, sefalosporinler)

• Fluorokinolonlar

• Kas gevşeticiler (atrakuryum, vekuronyum)

• Vancomycin

• Opioid grubu ağrı kesiciler

• NSAİİ’ler (aspirin, ibuprofen)

Gıdalar ve Katkı Maddeleri

• Çocuklarda: Süt, yumurta, fıstık, soya, buğday

• Yetişkinlerde: Balık, kabuklu deniz ürünleri, şeftali

• Doğal gıda boyaları: Annatto (turuncu), karmin (kırmızı)

Temas Ürtikeri

• Lateks, deniz ürünleri, hayvan tükürüğü, bitki özleri gibi maddelerle doğrudan temas sonucu gelişebilir

• Özellikle gıda işleme sektöründe çalışanlarda sık görülür

Fiziksel Uyarılar

• Soğuk, sıcak, güneş, egzersiz, basınç gibi fiziksel faktörlerle tetiklenen "fiziksel ürtiker" türleri de vardır

Diğer Nedenler

• COVID-19 aşıları (özellikle Moderna): Ürtikerin geçici nedenleri arasında yer alabilir

• Böcek sokmaları (arı, öpücük böceği)

• Radyokontrast maddeler

• Scombroid sendromu (bozulmuş balık tüketimi sonrası oluşan histamin zehirlenmesi)

Sistemik Hastalıklarla İlişkili Olabilecek Durumlar

Bazen ürtiker daha ciddi sistemik bir hastalığın habercisi olabilir. Bu durumlar daha nadirdir ve genellikle aşağıdaki özellikleri taşır:

• Serum hastalığı: Ateş, eklem ağrısı, lenf bezi büyümesi eşlik edebilir

• Ürtikeryal vaskülit: Lezyonlar ağrılıdır, morarma veya iz bırakabilir

• İmmün sistem hastalıkları: Tiroid hastalıkları, lupus, romatoid artrit, çölyak gibi hastalıklar

• Mastositoz: Alerjiye benzer ataklarla seyreden nadir bir hastalık

• Kanserler: Nadir durumlarda ürtiker hematolojik kanserlerle ilişkili olabilir

ÜRTİKERDE DEĞERLENDİRME ve TANI

Klinik Değerlendirme ve Öykü

Yeni başlayan ürtikerin değerlendirilmesinde temel amaçlar şunlardır:

• Ciddi sistemik hastalıkları dışlamak,

• Olası tetikleyicileri saptamak.

Fizik muayene ile tipik lezyonların varlığı doğrulanır. Eğer lezyonlar değerlendirme sırasında mevcut değilse, hastaya ürtiker fotoğrafları gösterilerek benzerliği sorulabilir.

Dışlanması Gereken Durumlar

Çoğu yeni başlayan ürtiker selim ve kendiliğinden geçicidir. Ancak bazı durumlar daha ciddi nedenlere işaret edebilir:

• Anafilaksi: Yeni başlayan ürtiker, özellikle birkaç saat içinde gelişmişse, göğüs sıkışması, nefes darlığı, ses kısıklığı, karın ağrısı, kusma veya baş dönmesi gibi belirtiler sorgulanmalıdır. Bu durum varsa, hasta adrenalin oto-enjektörüyle tedavi edilmelidir.

• Ürtikeryal vaskülit: Lezyonlar 24 saatten uzun sürüyorsa, ağrılıysa ve geçtikten sonra morarma kalıyorsa vaskülit şüphesi doğar. Bu durumda laboratuvar tetkikleri ve deri biyopsisi yapılmalıdır.

• Sistemik hastalıklar: Açıklanamayan ateş, kilo kaybı, eklem ağrısı veya lenf bezlerinde büyüme gibi belirtiler varsa, altta yatan hastalık araştırılır.

Olası Nedenlerin Sorgulanması

Anafilaksi, vaskülit ve sistemik hastalıklar dışlandıktan sonra, geçici tetikleyiciler değerlendirilir. Aşağıdakiler özellikle sorgulanmalıdır:

• Yeni ilaç veya takviye kullanımı

• Enfeksiyon belirtileri veya yakın zamanda geçirilen hastalıklar

• Böcek ısırığı veya arı sokması

• Yeni gıdaların tüketimi

• Egzersiz, sıcak-soğuk değişimi, güneş, su veya titreşim gibi fiziksel uyaranlar

IgE Aracılı Reaksiyonlar Ne Zaman Düşünülmeli?

Ürtikerin, potansiyel bir alerjenle temas sonrası dakikalar ila 2 saat içinde ortaya çıkması, IgE aracılı bir reaksiyona işaret eder. En sık tetikleyiciler:

• Penisilin gibi antibiyotikler,

• Yer fıstığı, kabuklu deniz ürünleri gibi besinler,

• Arı, yaban arısı sokmaları.

Bu tür reaksiyonlar anafilaksiye ilerleyebileceği için hasta, tetikleyici maddeyle tekrar temas etmeden bir uzman tarafından değerlendirilmelidir.

Tanının Konulması

Ürtiker tanısı, tipik kaşıntılı, kızarık, sınırları belirgin ve kabarık döküntülerin varlığıyla klinik olarak konur. Lezyonlar genellikle 24 saat içinde tamamen kaybolur. Fizik muayenede lezyon yoksa, deriye bastırma (dermatografizm) ile lezyonlar tetiklenebilir. Çoğu hasta için laboratuvar testi gerekmez.

Ek Tetkik Ne Zaman Gerekir?

Aşağıdaki durumlar dışında ek laboratuvar testlerine gerek yoktur:

• Vaskülit şüphesi: Tam kan sayımı, sedimentasyon, kreatinin, kompleman düzeyleri (C3, C4) ve biyopsi.

• İnfeksiyon şüphesi: Klinik belirtiler varsa uygun testler (örneğin grip testi, dışkı analizi).

• IgE aracılı alerji şüphesi: Spesifik IgE testleri yalnızca öyküyle ilişkiliyse yapılmalıdır.

• Sistemik belirti varsa: İlgili sistemik hastalıklar için başlangıç tetkikleri yapılabilir.

Ayırıcı Tanı

Ürtiker benzeri döküntülere neden olabilecek bazı hastalıklar:

Kaşıntılı Döküntüler:

• Atopik dermatit: Simetrik, uzun süren, pullu döküntüler.

• Kontakt dermatit: Temasla ortaya çıkan kaşıntılı, kabarcıklı lezyonlar.

• İlaç döküntüleri: Kalıcı, makülopapüler döküntüler.

• Büllöz pemfigoid: Yaşlılarda görülen, kaşıntıyla başlayan ve sonradan su toplayan lezyonlar.

• Eritema multiforme: Hedef şeklinde döküntüler, bazı vakalarda ateş ve halsizlik eşlik eder.

• Bitki teması (ısırgan, zehirli sarmaşık): İlk başta ürtikere benzeyen, sonra vezikül gelişen döküntüler.

Kaşıntısız Döküntüler:

• Viral egzantemler: Sabit, makülopapüler döküntüler; çocuklarda sık, genellikle ateş eşlik eder.

• Sweet sendromu: Ağrılı, uzun süren plaklar, ateş ve eklem ağrısıyla birlikte.

ÜRTİKER TEDAVİSİ

💬 Hasta Bilgilendirme

Hastalar ürtikerin çok yaygın ve çoğu zaman zararsız bir durum olduğunu bilmelidir. Vakaların üçte ikisinde neden saptanamaz ve şikayetler tedavi olsa da olmasa da genellikle 6 hafta içinde kendiliğinden geçer. Vakaların:

• %50'si bir hafta içinde,

• %75'i iki hafta içinde,

• %90'ı üç hafta içinde düzelir.

Kronik ürtiker gelişse bile çoğu hastada ciddi bir hastalık bulunmaz.

Antihistaminiklerle İlk Tedavi

Yeni başlayan ürtikerin ilk tedavisinde H1 antihistaminikleri önerilir. Amaç, kaşıntı ve döküntüleri kısa sürede hafifletmektir.

2. Kuşak Antihistaminikler Tercih Edilir.

Loratadin, desloratadin, ebastin gibi ikinci kuşak antihistaminikler:

• Günlük tek doz yeterlidir,

• Uyuşukluk ve antikolinerjik yan etkileri azdır,

• Çocuklarda ve erişkinlerde güvenlidir.

Dozlar gerekirse 2-4 katına kadar artırılabilir.

Enjeksiyonluk Formlar

Hızlı etki gerektiğinde enjeksiyon formlar kullanılabilir:

• Diphenhydramine IV/IM: 20–50 mg (sedatif etkisi belirgindir) (BENISON AMPUL 20 mg/2 ml)

• Feniramin İm İV/İM: 45-90 mg (sedatif etkisi vardır) (İnfenil ampul 45.5 mg/2ml)

Tedavi Süresi

• Lezyonlar tamamen geçene kadar antihistaminik devam edilir.

• Yeni döküntü çıkmıyorsa ilaçlar yavaşça azaltılır.

• Ani kesilirse tekrar döküntü olabilir.

6 haftadan uzun süren vakalar kronik ürtiker kabul edilir.

Gebelik ve Emzirme

• Levosetirizin ve Ebastin gebelikte ve emzirme döneminde güvenlidir.

• İlk kuşak olan klorfeniramin de gebelikte kullanılabilir.

İKİNCİ KUŞAK ANTİHİSTAMİNİKLERİN KARŞILAŞTIRILMASI

1. Kuşak Antihistaminiklerin Riskleri

Diphenhydramine, hidroksizin gibi ilaçlar:

• Uyuşukluk, dikkat azalması (araç kullanımı tehlikeli),

• Ağız kuruluğu, görme bozukluğu, idrar yapma güçlüğü,

• Çocuklarda nöbet riskini artırabilir.

Genç, sağlıklı erişkinlerde gece kullanımı tercih edilebilir. Ancak çocuklar ve yaşlılar için uygun değildir.

Gerekli Durumda Kortikosteroid

Bazı hastalarda antihistaminiklere rağmen şikayetler devam edebilir. Bu durumda kısa süreli steroid tedavisi eklenebilir:

• Erişkin: Prednizon 30–60 mg/gün → 5–7 gün içinde azaltılarak kesilir.

• Çocuk: Prednizolon 0.5–1 mg/kg/gün (maks. 60 mg) → 5–7 gün.

Steroid kesildikten sonra semptomlar tekrarlarsa antihistaminiklere devam edilir. Sık steroid kullanımı önerilmez.

Önerilmeyen Tedaviler

• H2 antihistaminikler (ör. ranitidin): Rutin kullanımı önerilmez.

• Topikal kremler: Kaşıntı ve döküntüye faydası gösterilmemiştir.

Prognoz

Yeni başlangıçlı ürtikerin:

• %66’sı 6 hafta içinde kendiliğinden geçer.

• Kalan %33’lük kesimde kronik ürtiker gelişebilir.

Kronik ürtikerin uzun dönem takibi ve yönetimi ayrı olarak değerlendirilir.etimi ayrı olarak değerlendirilir.

Sık Sorulan Sorular: ÜRTİKER (KURDEŞEN)

1. Ürtiker (kurdeşen) nedir ve belirtileri nelerdir?
Ürtiker, deride aniden ortaya çıkan kızarık, kabarık ve yoğun kaşıntılı plaklarla karakterizedir. Bazı vakalarda dudak, göz kapağı ve ellerde şişlik (anjioödem) görülebilir. Lezyonlar genellikle 24 saat içinde kaybolur.

2. Ürtiker ne kadar sürede geçer ve akut ile kronik ürtiker farkı nedir?

• Akut ürtiker: 6 haftadan kısa sürer ve çoğu vakada 1–3 hafta içinde kendiliğinden iyileşir.

• Kronik ürtiker: 6 haftadan uzun süren ve haftanın çoğu günü devam eden ürtikerdir.

3. Ürtiker neden olur?
Ürtikerin nedenleri arasında enfeksiyonlar, ilaçlar (penisilin, sefalosporin, NSAİİ’ler), gıdalar (süt, yumurta, fıstık, kabuklu deniz ürünleri), böcek sokmaları ve fiziksel uyarılar (soğuk, sıcak, basınç) yer alır. Bazı vakalarda neden bulunamayabilir.

4. Çocuklarda ve bebeklerde ürtiker nasıl görülür?
1–4 yaş arası çocuklarda ürtiker daha sık görülür. Çocuklarda genellikle viral enfeksiyonlar tetikleyici olur ve döküntüler hızlı kaybolur.

5. Ürtiker sırasında hangi durumlarda doktora başvurulmalıdır?

• Hızla gelişen döküntü ve nefes darlığı (anafilaksi şüphesi)

• 24 saatten uzun süren ağrılı ve morarma yapan döküntüler (vaskülit)

• Ateş, kilo kaybı, eklem ağrısı veya lenf bezi büyümesi gibi sistemik belirtiler

6. Ürtikerde ilk tedavi seçenekleri nelerdir?
H1 antihistaminikleri (loratadin, desloratadin, ebastin) genellikle ilk tercih edilir. Kaşıntı ve döküntüleri hafifletir ve çoğu zaman güvenlidir. Doz gerekirse artırılabilir.

7. Ürtiker tedavisinde kortikosteroidler ne zaman kullanılır?
Antihistaminiklere rağmen döküntü ve kaşıntı devam ederse kısa süreli prednizon veya prednizolon tedavisi eklenebilir. Uzun süreli steroid kullanımı önerilmez.

8. Gebelikte ve emzirme döneminde ürtiker tedavisi nasıl olmalıdır?
Levosetirizin ve ebastin güvenli olarak kullanılabilir. İlk kuşak antihistaminikler (klorfeniramin) de gebelikte tercih edilebilir.

9. Ürtikerin prognozu nasıldır?
Yeni başlayan vakaların yaklaşık %66’sı 6 hafta içinde kendiliğinden geçer. Kalan %33’lük kesimde kronik ürtiker gelişebilir, ancak çoğu hastada ciddi bir hastalık bulunmaz.

10. Ürtiker ile benzer döküntüler gösteren diğer hastalıklar nelerdir?

• Atopik dermatit, kontakt dermatit, ilaç döküntüleri, büllöz pemfigoid, eritema multiforme

• Viral egzantemler, Sweet sendromu, bitki teması kaynaklı döküntüler