YAŞLILIK DÖNEMİ TARAMALARI

Yaşlı bireylerde sağlık izlemi, kronik hastalıkların erken saptanması, yaşam kalitesinin korunması ve bağımlılığın önlenmesi açısından büyük önem taşır. Bu kapsamda, osteoporoz taramaları, çok yönlü geriatrik değerlendirme ve polifarmasinin önlenmesi yaşlı sağlığı takiplerinde öncelikli konulardır.

YAŞLILARDA OSTEOPOROZ VE KIRIK RİSKİ (KADIN/ERKEK)

65 yaş üstü tüm bireylerde yılda bir kez kapsamlı biyokimyasal testlerin yapılması önerilir. Bu testler şunları içermelidir:

• İyonize kalsiyum

• Tam kan sayımı

• Kreatinin

• Alkalen fosfataz

• TSH

• 25-hidroksivitamin D

• Vertebral kırığı bulunanlarda protein elektroforezi

Bu sonuçlar doğrultusunda risk faktörleri ve mevcut kırık varlığına göre hastaların ilgili uzmanlıklara yönlendirilmesi önemlidir.

Ayrıca, 65 yaş üstü kadınlarda ve 70 yaş üstü erkeklerde, yaşam boyu en az bir kez DEXA (kemik mineral yoğunluğu) ölçümü yapılması önerilmektedir. Bu sayede osteoporoz ve kırık riski erken dönemde belirlenebilir.

ÇOK YÖNLÜ GERİATRİK DEĞERLENDİRME

Çok yönlü geriatrik değerlendirme (ÇYGD), yaşlı bireylerin fiziksel, bilişsel, psikolojik ve fonksiyonel durumlarını bütüncül biçimde analiz eden bir yaklaşımdır.
65 yaş ve üzerindeki bireylerde hayatlarında en az bir kez, mümkünse her beş yılda bir bu değerlendirme yapılmalıdır.

ÇYGD kapsamında uygulanan testler şunlardır:

• Mini Mental Durum Değerlendirme Testi (bilişsel fonksiyon)

• Yesavage Geriatrik Depresyon Skalası (duygudurum analizi)

• Mini Nütrisyonel Değerlendirme (beslenme durumu)

• Kalk ve Yürü Testi (mobilite değerlendirmesi)

• Günlük Yaşam Aktiviteleri Testi (Lawton-Brody Enstrümental Günlük Yaşam Aktivitesi Skalası)

Bu değerlendirmeler, yaşlı bireylerde bağımsız yaşam becerilerini korumaya ve erken müdahale gerektiren durumları saptamaya yardımcı olur.

YAŞLI HASTADA POLİFARMASİNİN ÖNLENMESİ VE DÖRDÜNCÜL KORUMA

Yaşlı bireylerde fizyolojik rezervlerin azalması ve çoklu kronik hastalıkların görülmesi nedeniyle çoklu ilaç kullanımı (polifarmasi) sık rastlanan bir durumdur. Ancak, çok sayıda ilacın birlikte kullanılması yan etki riskini artırır ve tedavi kaskadı olarak bilinen istenmeyen döngülere neden olabilir.

Çoklu ilaç kullanımı, kırılganlık, düşme, hastaneye yatış, bağımlılık ve mortalite gibi olumsuz sonuçlarla ilişkilidir.
Özellikle aşağıdaki ilaç grupları, denge bozukluğu ve düşme riski açısından dikkatle değerlendirilmelidir:

• Opioidler

• Benzodiazepinler

• Diüretikler

• Vazodilatörler

• Trisiklik antidepresanlar

• Kas gevşeticiler

• Beta-blokerler

• Antihistaminikler

• Uyku ilaçları

Polifarmasi genellikle 5 veya daha fazla ilacın düzenli kullanımı olarak tanımlanır. Bunun yanında, uygunsuz ilaç kullanımı ayrı bir klinik başlık olup önlenmesi için çeşitli ölçütler geliştirilmiştir.
BEERS kriterleri ve STOPP/START rehberleri, yaşlı bireylerde ilaç güvenliğini değerlendirmede yaygın olarak kullanılmaktadır. Ayrıca, düşme riskini artıran ilaçlar için özel risk belirleme araçları da mevcuttur.

Türkiye’de yapılan bir çalışmada, yaşlı hastalarda uygunsuz ilaç kullanımını belirlemeye yönelik TIME (Turkish Inappropriate Medication in the Elderly) kriterleri geliştirilmiş ve bu kriterler dijital uygulama olarak da kullanılabilir hale getirilmiştir.
Bu gelişme, birinci basamak hekimlerine klinik karar desteği sağlayarak yaşlılarda ilaç güvenliğini artırmayı amaçlamaktadır.

GENEL DEĞERLENDİRME

Yaşlılık döneminde sağlık yönetimi; tarama testleri, fonksiyonel değerlendirmeler ve ilaç kullanımının dikkatli takibini gerektirir.

• Osteoporoz taramaları, kırık riskini azaltır.

• Geriatrik değerlendirmeler, bilişsel ve fiziksel gerilemeyi erken saptar.

• Polifarmasinin önlenmesi, tedavi güvenliğini artırır.

Bu yaklaşımların tümü, yaşlı bireylerde bağımsız yaşam süresini uzatmak ve yaşam kalitesini yükseltmek açısından kritik öneme sahiptir.

Kaynaklar

1. Periyodik Muayene Rehberi – T.C. Sağlık Bakanlığı

2. Ekram ARMS et al. Arch Gerontol Geriatr. 2022;101:104694.

3. Cuevas-Trisan R. Clin Geriatr Med. 2019;35(2):173-183.

4. Sternberg SA et al. CMAJ. 2021;193(6):E215.

5. O’Donnell D et al. Eur J Clin Pharmacol. 2025;81(2):291-299.

6. Bahat G et al. Eur Geriatr Med. TIME-to-STOP/TIME-to-START Kriterleri.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS) – Yaşlılık Dönemi Tarama Programları

Yaşlılarda sağlık izlemi neden önemlidir?

Yaşlı bireylerde sağlık izlemi, kronik hastalıkların erken tespiti, yaşam kalitesinin korunması ve bağımlılığın önlenmesi açısından kritik öneme sahiptir. Düzenli taramalar ve değerlendirmeler, erken müdahale ile komplikasyonları azaltır.

65 yaş üstü bireylerde hangi biyokimyasal testler önerilmektedir?

65 yaş üstü tüm bireylerde yılda bir kez şu testler önerilmektedir:

• İyonize kalsiyum

• Tam kan sayımı

• Kreatinin

• Alkalen fosfataz

• TSH

• 25-hidroksivitamin D

• Vertebral kırığı olanlarda protein elektroforezi

Yaşlılarda DEXA testi ne zaman yapılmalıdır?

65 yaş üstü kadınlarda ve 70 yaş üstü erkeklerde, yaşam boyu en az bir kez DEXA (kemik mineral yoğunluğu) ölçümü yapılması önerilmektedir. Bu test, osteoporoz ve kırık riskinin erken dönemde belirlenmesini sağlar.

Çok yönlü geriatrik değerlendirme (ÇYGD) nedir?

ÇYGD, yaşlı bireylerin fiziksel, bilişsel, psikolojik ve fonksiyonel durumlarını bütüncül biçimde değerlendiren bir yaklaşımdır. 65 yaş ve üzerindeki bireylerde hayatlarında en az bir kez, mümkünse her 5 yılda bir yapılmalıdır.

ÇYGD kapsamında hangi testler uygulanır?

ÇYGD’de uygulanan başlıca testler şunlardır:

• Mini Mental Durum Değerlendirme Testi (MMSE)

• Yesavage Geriatrik Depresyon Skalası

• Mini Nütrisyonel Değerlendirme

• Kalk ve Yürü Testi

• Lawton-Brody Enstrümental Günlük Yaşam Aktivitesi Skalası

Polifarmasi nedir ve neden önemlidir?

Polifarmasi, yaşlı bireylerde genellikle 5 veya daha fazla ilacın aynı anda kullanılmasıdır. Çoklu ilaç kullanımı, yan etki, düşme, hastaneye yatış ve mortalite riskini artırabilir. Polifarmasi önlenerek tedavi güvenliği artırılabilir.

Yaşlılarda hangi ilaç gruplarına dikkat edilmelidir?

Düşme ve denge bozukluğu riski açısından dikkat edilmesi gereken ilaç grupları şunlardır:

• Opioidler

• Benzodiazepinler

• Diüretikler

• Vazodilatörler

• Trisiklik antidepresanlar

• Kas gevşeticiler

• Beta-blokerler

• Antihistaminikler

• Uyku ilaçları

Polifarmasi riskini azaltmak için hangi rehberler kullanılabilir?

Yaşlılarda ilaç güvenliği için BEERS kriterleri, STOPP/START rehberleri ve Türkiye’ye özgü TIME kriterleri kullanılabilir. Bu rehberler, uygunsuz ilaç kullanımını belirlemede ve tedavi güvenliğini artırmada yol gösterir.

Yaşlılık döneminde tarama ve değerlendirme neden kritiktir?

Osteoporoz taramaları kırık riskini azaltır, geriatrik değerlendirmeler bilişsel ve fiziksel gerilemeyi erken tespit eder, polifarmasinin önlenmesi tedavi güvenliğini artırır. Tüm bu uygulamalar yaşlı bireylerde bağımsız yaşam süresini uzatır ve yaşam kalitesini yükseltir.