Anoreksiya Nervoza: Tanım, Yaygınlık ve Nedenler

Epidemiyoloji

Anoreksiya nervoza, özellikle kadınlarda daha yaygın görülen ciddi bir yeme bozukluğudur. Yetişkinlerde yaşam boyu görülme oranı yaklaşık %0,8, bir yıllık görülme oranı ise %0,5’tir. Ancak bireylerin hastalığı gizleme eğilimi nedeniyle bu oranların düşük tahmin edilmiş olabileceği düşünülmektedir. Kadınlarda erkeklere oranla yaklaşık 12 kat daha sık görülür. Ortalama başlangıç yaşı ise 17’dir. Ergenlerde de görülse de yaygınlık oranı %0,3 ile daha düşüktür.

Etiyoloji

Anoreksiya nervoza genetik ve çevresel faktörlerin bir araya gelmesiyle oluşur. Ailede psikiyatrik hastalık öyküsü, özellikle anksiyete, obsesif-kompulsif bozukluk ve depresyon geçmişi olan bireylerde risk artar. Ayrıca zayıflık ideali, toplumsal güzellik baskısı, aşırı diyet davranışları ve ailede kilo kontrolüyle ilgili tutumlar da bu riski artırabilir.

Genetik çalışmalar anoreksiya nervozanın birçok genin küçük etkileriyle ilişkili olduğunu ve bazı psikiyatrik bozukluklarla ortak genetik zemin taşıdığını göstermektedir. Genom çapında yapılan analizler, anoreksiya nervozanın şizofreni, mükemmeliyetçilik ve yüksek eğitim düzeyiyle pozitif, obeziteyle ilişkili özelliklerle ise negatif genetik korelasyon gösterdiğini ortaya koymuştur.

Tetikleyici ve Sürdürme Faktörleri

Anoreksiya nervozanın başlamasına genellikle düşük vücut kitle indeksi, aşırı egzersiz ve diyete başlama gibi faktörler yol açar. Hastalık ilerledikçe kısıtlayıcı yeme davranışı giderek zorlayıcı bir hâl alabilir. Bu durum hormon düzeylerinde değişiklikler, gastrointestinal sorunlar (erken doyma, kabızlık gibi) ve ödül sisteminde bozulmalarla da pekişebilir.

Nörobiyolojik Temeller

Nörogörüntüleme çalışmaları, anoreksiya nervozada beyin yapısı ve işlevlerinde belirgin değişiklikler olduğunu ortaya koymuştur. Özellikle ödül sisteminde ve iştahla ilgili sinir devrelerinde bozulmalar dikkat çeker. Tat duyusuna karşı azalmış duyarlılık ve alışılmış düşük kalorili besin tercihi, hastalığın devamına katkıda bulunabilir. Ayrıca dopamin ve serotonin sistemlerindeki dengesizlikler de davranışsal belirtileri etkiler.

Tanı Kriterleri

DSM-5-TR’ye göre anoreksiya nervoza tanısı için şu üç temel ölçüt gereklidir:

• Bireyin yaş, cinsiyet ve fiziksel gelişimine göre yetersiz enerji alımı sonucu düşük vücut ağırlığı

• Kilo almaktan aşırı korkma veya düşük kiloya rağmen kilo almayı önleyici davranışlar

• Kilosuna veya vücut şekline yönelik çarpık algılar ya da düşük kilo durumunun ciddiyetini reddetme

Kaçıncı/Kısıtlayıcı Gıda Alım Bozukluğu (ARFID)

Tanım

Kaçınmacı/kısıtlayıcı gıda alım bozukluğu (ARFID), 2013 yılında tanımlanmış bir yeme bozukluğudur. Tanının görece yeni olması ve klinik belirtilerin çeşitliliği nedeniyle, prevalansı ve hastalığın seyri hakkında bilgiler hâlâ sınırlıdır.

Epidemiyoloji

Genel Popülasyon

Toplumda ARFID’in görülme sıklığı net değildir.

• 15 yaş üstü bireylerde yapılan bir görüşme çalışmasında nokta prevalansı %0,3 olarak bulunmuştur.

• 8-13 yaş arasındaki çocuklarla yapılan başka bir çalışmada bu oran %3 olarak saptanmıştır.

Klinik Ortamlar

Klinik başvurularda ARFID sıklığı genellikle daha yüksektir:

• Yeme bozukluğu merkezlerinde %5-22,

• Beslenme bozukluğu programlarında %32-64 arasında,

• Gastroenteroloji kliniklerine başvuran 8-18 yaş arası çocuklarda %1,

• Yetişkin nörogastroenteroloji merkezlerinde %6 oranında görülmüştür.

ARFID erkeklerde daha sık görülür ve ortalama başlangıç yaşı diğer yeme bozukluklarına göre daha erkendir. Ancak erişkinlikte de başlayabilir.

Etiyoloji ve Nörobiyoloji

ARFID’in altında yatan nedenler tam olarak net değildir. Etkileyen faktörler arasında düşük iştah, duyusal hassasiyet (tat, doku, sıcaklık, kokuya karşı), ve yeme sonrası olumsuz deneyimlere bağlı şartlı kaçınma yer alabilir.

Klinik Özellikler

ARFID’in temel özelliği; tüketilen gıdanın türünde ya da miktarında belirgin kaçınma veya kısıtlama olmasıdır. Bu durum şu sonuçlardan bir veya daha fazlasına yol açabilir:

• Belirgin kilo kaybı (çocuklarda yetersiz büyüme/kilo alamama)

• Beslenme yetersizliği (kalorik veya mikronutrient)

• Takviye ürünlere veya enteral beslenmeye bağımlılık

• Psikososyal işlevsellikte ciddi bozulma

Kaçınma davranışı kilo alma korkusuyla ilişkili değildir. Anoreksiya nervozanın aksine, ARFID'li bireyler genellikle yüksek kalorili, işlenmiş gıdaları tercih eder ancak bunları sınırlı çeşitlilikte tüketir.

Psikiyatrik Eşlik Eden Bozukluklar

ARFID'li bireylerde özellikle anksiyete bozuklukları sık görülür:

• %45’inde en az bir psikiyatrik komorbidite

• %60’ında anksiyete bozuklukları, özellikle yaygın anksiyete bozukluğu

• Ayrıca: DEHB, otizm spektrum bozukluğu, depresyon, internet oyun bağımlılığı

Tıbbi Komplikasyonlar

Yetersiz beslenmeye bağlı olarak aşağıdaki sağlık sorunları gelişebilir:

• Kardiyak komplikasyonlar

• Endokrin bozukluklar

• Gastrointestinal problemler

• Elektrolit dengesizlikleri

• Büyüme geriliği (çocuklarda)

Hastalığın Seyri

ARFID erişkinliğe kadar sürebilir.
Bir çalışmada 18 yaş altı ARFID’li bireylerin %26’sında bozukluk, 25 yaşa geldiklerinde de devam etmekteydi. Ortalama BKİ ise 22 idi.

Tanı Kriterleri (DSM-5-TR)

Aşağıdaki kriterlerin tümü tanı için gereklidir:

1. Kaçınma veya kısıtlama, şu faktörlere dayanabilir:

   • İştahsızlık

   • Belirli duyusal özelliklere karşı iğrenme

   • Olumsuz deneyime bağlı gelişen kaygı (örneğin boğulma/kusma sonrası)

2. Bu kısıtlama şu sonuçlardan en az birine yol açar:

   • Belirgin kilo kaybı veya büyüme geriliği

   • Beslenme yetersizliği

   • Enteral/ek takviye gereksinimi

   • Psikososyal işlev bozukluğu

3. Sorun, gıdaya erişim eksikliğinden veya kültürel uygulamalardan kaynaklanmamalıdır.

4. Sorun yalnızca anoreksiya nervoza ya da bulimia nervoza sırasında ortaya çıkmaz ve beden algısı bozukluğu içermez.

5. Başka bir tıbbi ya da psikiyatrik durum bu belirtileri açıklamıyorsa, ARFID tanısı konabilir.

ARFID ayrıca Dünya Sağlık Örgütü’nün ICD-11 kriterlerine göre de tanımlanabilir. Bu kriterler DSM-5-TR ile büyük oranda benzerlik gösterir.

Yeme Bozuklukları Hakkında Sık Sorulan Sorular (SSS)

1. Anoreksiya nervoza nedir ve kimlerde daha sık görülür?
Anoreksiya nervoza, özellikle genç kadınlarda görülen ciddi bir yeme bozukluğudur. Yaşam boyu görülme oranı %0,8 civarındadır ve kadınlarda erkeklere göre yaklaşık 12 kat daha sık görülür. Ortalama başlangıç yaşı 17’dir.

2. Anoreksiya nervoza neden ortaya çıkar?
Hastalık, genetik yatkınlık ve çevresel faktörlerin birleşimiyle gelişir. Risk faktörleri arasında ailede psikiyatrik hastalık öyküsü, toplumsal güzellik baskısı, aşırı diyet davranışları ve mükemmeliyetçilik yer alır. Ayrıca dopamin ve serotonin sistemlerindeki dengesizlikler davranışları etkileyebilir.

3. Anoreksiya nervoza nasıl tanınır?
DSM-5-TR tanı kriterlerine göre:

• Yetersiz enerji alımı sonucu düşük vücut ağırlığı

• Kilo almayı önleyici davranışlar veya kilo alma korkusu

• Kilo ve vücut şekline yönelik çarpık algılar

4. Anoreksiya nervoza belirtileri nelerdir?

• Aşırı kilo kaybı

• Düşük vücut ağırlığına rağmen kilo alma korkusu

• Katı diyet veya kısıtlayıcı yeme davranışları

• Hormonal değişiklikler ve gastrointestinal problemler (kabızlık, erken doyma)

5. Kaçınmacı/kısıtlayıcı gıda alım bozukluğu (ARFID) nedir?
ARFID, yeme davranışında belirgin kısıtlama veya kaçınma ile karakterizedir. Bu durum kilo kaybı, büyüme geriliği, beslenme yetersizliği veya psikososyal bozulmaya yol açabilir. Anoreksiya nervoza gibi kilo ve beden algısı ile ilişkili değildir.

6. ARFID kimlerde daha sık görülür ve başlangıç yaşı nedir?

• Erkeklerde anoreksiya nervoza’ya göre daha sık görülür.

• Ortalama başlangıç yaşı ergenlik öncesi ve çocukluk dönemidir, ancak erişkinlikte de başlayabilir.

• Klinik ortamlarda sıklığı %1–64 arasında değişmektedir.

7. ARFID’in nedenleri nelerdir?

• Düşük iştah

• Duyusal hassasiyet (tat, doku, koku, sıcaklık)

• Olumsuz yeme deneyimlerine bağlı şartlı kaçınma
  Bu faktörler, gıda çeşitliliğinin kısıtlanmasına ve beslenme yetersizliğine yol açabilir.

8. ARFID belirtileri ve komplikasyonları nelerdir?

• Belirgin kilo kaybı veya büyüme geriliği

• Beslenme yetersizliği ve enteral takviye gereksinimi

• Kardiyak, endokrin ve gastrointestinal sorunlar

• Psikososyal işlev bozukluğu

9. Anoreksiya nervoza ve ARFID arasındaki fark nedir?

10. Anoreksiya nervoza ve ARFID tedavisinde neler yapılır?

• Multidisipliner yaklaşım: psikiyatri, diyetisyen, pediatri/gastroenteroloji

• Beslenme rehabilitasyonu ve kilo yönetimi

• Psikoterapi (bilişsel davranışçı terapi, aile terapisi)

• Gerekli durumlarda medikal destek ve hastaneye yatış