Endometriozis: Tanısı, Kliniği, Tedavisi

Endometriozis: Endometrial hücrelerin endometrial kaviteden başka yerleşim göstermesi durumudur.

Adenomyozis: Endometrial hücreler myometrium içine yerleşirse adenomyozis olarak adlandırılır; uterus büyümüş ve hassas olur.
Endometrioma (Çikolata Kisti): Overde endometriozis varlığı durumunda bu terim kullanılır.

Klinik Belirtiler

Dismenore (menstrüasyonla ilişkili ağrı)
Disparoni (cinsel ilişki sırasında ağrı)
İnfertilite
Menstrual döneme bağlı ağrılı bağırsak hareketleri (dismenore + defekasyon)
İdrar problemleri (dysüri, hematuria)

Endometriozis şüphesi, özellikle over ve derin pelvik yerleşimli olgularda bu semptomlar var ise düşünülmelidir.

Tanı Yöntemleri

Yöntem	Bulgular / Notlar	Klinik Kullanım
Transvajinal USG	Ovaryan kitlelerde “buzlu cam” görünümü → endometrioma lehine	Over endometriozisinde güvenilir
MRI	Derin infiltratif endometriozis (rektovajinal septum, mesane, bağırsak)	USG yetersiz ise tercih edilir
CA-125	Tanıdan ziyade tedavi takibi için kullanılır	Tek başına tanı için yeterli değildir
Laparoskopi + Patoloji	Kesin tanı	Cerrahi kanıt ile doğrulama; semptom varsa medikal tedavi cerrahi kanıt olmadan da başlanabilir

Tedavi Stratejileri

Tedavi, semptomlara ve hastanın fertilite beklentisine göre planlanır; endometriozis derecesi tek başına belirleyici değildir.

Fertilite İsteyen Hastalar

Yaklaşım	Öneri / Notlar
Cerrahi	Laparoskopik rezeksiyon önerilir (NICE); ablasyon yerine eksizyon tercih edilmeli
IVF (Tüp Bebek)	Yeniden cerrahi öncesi düşünülür; IVF öncesi kısa süreli GnRH agonist tedavisi gebelik şansını artırabilir (Cochrane)
Hormonal Tedavi	Tek başına infertiliteyi düzeltmez, yalnızca semptom kontrolü sağlar

Fertilite Beklentisi Olmayan Hastalar

Yaklaşım	İlaç / Doz / Notlar
Analjezikler	Parasetamol ve/veya NSAII’lar ilk tercih
Hormonal Tedavi	Dienogest (Dienomet) 2 mg 28 tb S:1x1) – tek başına progesteron ilk tercih
Kombine oral kontraseptifler	Siklik veya sürekli, östrojen + progestin kombinasyonu
GnRH agonist/antagonist	Add-back tedavi ile kemik ve menopoz semptomları korunmalı
Cerrahi	Hormonal tedavi tolere edilemiyorsa veya etkisizse; tüm odakların eksizyonu veya ablasyonu esastır

Notlar:

Danazol ve anti-gestagen ajanlar literatürde yer almakta ancak yan etki profili nedeniyle artık sınırlı kullanılır
Medikal tedavi başlanmadan önce gebelik durumu mutlaka değerlendirilmelidir

Yönetim Algoritması (Özet)

Semptom değerlendirmesi: Dismenore, disparoni, infertilite, bağırsak/üriner semptomlar
Görüntüleme ve tanı: USG → MRI (derin yerleşim) → gerekirse laparoskopi
Fertilite beklentisi:

Var: Cerrahi ± IVF; medikal tedavi semptom kontrolü sağlar
Yok: Analjezik → Hormonal tedavi → Cerrahi (gerekirse)
Takip: Semptom değerlendirmesi ve gerekirse görüntüleme

Klinik İpuçları

Semptomatik hastalarda cerrahi kanıt olmadan medikal tedavi başlanabilir
Over rezervini korumak için eksizyon ablasyon yerine tercih edilmelidir
Hormonal tedavi semptomları azaltır, fakat tek başına fertiliteyi artırmaz
Laparoskopi sonrası tüm odakların çıkarılması veya ablasyonu esastır

Kaynaklar

NICE Guideline NG73. Endometriosis: diagnosis and management. 2017.
ACOG Practice Bulletin No. 114. Management of Endometriosis. Obstet Gynecol. 2010;116:223–236.
Dunselman GA, et al. ESHRE Guideline: Management of Women with Endometriosis. Hum Reprod. 2014;29:400–412.
Vercellini P, et al. Endometriosis: Current therapies and fertility implications. Cochrane Database Syst Rev. 2014; (4):CD001398.
Roman H, et al. Surgical management of endometriosis. Best Pract Res Clin Obstet Gynaecol. 2020;66:35–50.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS) – Endometriozis

1. Endometriozis nedir
Endometriozis, endometrial hücrelerin rahim içi (endometrial kavite) dışında yerleşmesiyle oluşan kronik bir hastalıktır. En sık yumurtalık, pelvik periton, tüpler ve bağırsak gibi alanları etkiler.

2. Adenomyozis ve endometriozis aynı şey midir
Hayır. Adenomyozis, endometrial dokunun rahim kas tabakasına (myometrium) yerleşmesi durumudur. Endometriozis ise rahim dışı yerleşimleri ifade eder. Adenomyozis, uterusu büyütür ve hassas hale getirir.

3. Endometrioma (çikolata kisti) nedir
Endometrioma, endometriozisin yumurtalık yerleşimli formudur. Ultrasonografide tipik olarak “buzlu cam” görünümü izlenir ve sıklıkla kronik pelvik ağrı, dismenore ve infertiliteye neden olur.

4. Endometriozisin belirtileri nelerdir

Dismenore (adetle birlikte ağrı)
Disparoni (cinsel ilişki sırasında ağrı)
İnfertilite
Menstrual dönemde bağırsak ve idrar problemleri
Pelvik bölgede hassasiyet veya kronik ağrı

5. Endometriozis nasıl teşhis edilir
Tanıda transvajinal USG, MRI, CA-125 düzeyi ve gerekirse laparoskopi kullanılır. Laparoskopi ve patoloji kesin tanı yöntemidir. MRI özellikle derin infiltratif endometrioziste tercih edilir.

6. Endometriozis kısırlığa neden olur mu
Evet. Endometriozis pelvik anatomiyi bozabilir, yumurtalık rezervini azaltabilir ve inflamasyona yol açabilir. Bu durum infertiliteye neden olabilir. Uygun cerrahi ve IVF tedavileri ile gebelik şansı artırılabilir.

7. Endometriozis tedavisinde hangi yöntemler kullanılır

Cerrahi (laparoskopik eksizyon veya ablasyon)
Medikal tedavi (NSAII’lar, hormonal tedavi, GnRH agonist/antagonist)
IVF (tekrarlayan veya ileri olgular)

8. Hormonal tedavi endometriozisi tamamen iyileştirir mi
Hayır. Hormonal tedavi ağrıyı hafifletir ve hastalığın ilerlemesini yavaşlatabilir ancak endometriozisi tamamen ortadan kaldırmaz.

9. Endometriozis cerrahisi ne zaman gereklidir

Medikal tedaviye yanıt alınamadığında
Şiddetli ağrı veya infertilite olduğunda
Derin infiltratif endometriozis varlığında
Cerrahide eksizyon, ablasyona göre daha etkilidir.

10. Endometriozis tekrarlar mı
Evet. Endometriozis kronik bir hastalıktır ve cerrahi ya da medikal tedavi sonrasında tekrarlayabilir. Hormonal baskılama tedavileri ve düzenli takip nüks riskini azaltır.

11. Endometriozisli hastalarda yaşam tarzı önemli midir
Evet. Sağlıklı beslenme, düzenli egzersiz, stres yönetimi ve sigaradan uzak durmak semptomları hafifletebilir ve tedaviye destek olabilir.

Endometriozis