Vertigo (Baş Dönmesi): Belirtileri, Nedenleri ve Klinik Yaklaşım

Vertigo, hareket illüzyonu şeklinde tanımlanır. Hastalar genellikle “etraf dönüyor” veya “yer ayağımın altından kayıyor” şeklinde ifade eder. Çoğunlukla bulantı ve bazen kusma ile birlikte görülür.

Dengesizlik hissi (dizziness) ise farklıdır. Daha çok kardiyovasküler, metabolik veya sistemik nedenlere bağlıdır. Örneğin; boşluğa düşme hissi, bayılacak gibi olma, ortostatik hipotansiyon veya ritim bozuklukları dengesizlik hissine yol açabilir.

Periferik ve Santral Vertigo Arasındaki Fark

İlk muayenede doğru bir klinik yaklaşım ile periferik vertigo ve santral vertigo ayırt edilebilir.

• Periferik vertigo: Daha gürültülü klinik tablo; genellikle rotasyonel nitelikte. Nedenler arasında BPPV (Benign Paroksismal Pozisyonel Vertigo), Meniere hastalığı ve vestibüler nörit bulunur.

• Santral vertigo: Beyin sapı ve serebellumu ilgilendiren nedenlerden kaynaklanır. Diplopi, dizartri, disfaji, lateralizasyon ve fokal güçsüzlük gibi bulgular eşlik edebilir. Şiddeti periferik vertigoya göre daha hafif olabilir.

Süre açısından ayrım:

• BPPV: Saniyeler – dakikalar

• Meniere hastalığı: 20 dakika – 24 saat

• Vestibüler nörit: Günler

• Santral vertigo: 20 dakika – 24 saat (değişken, genellikle ek nörolojik bulgular eşlik eder)

Vertigo Muayenesinde Kullanılan Testler

Vertigo şikâyeti olan hastada yatak başında yapılabilecek testler ile periferik ve santral nedenler ayırt edilebilir.

1. Okulomotor Testler: Göz hareketleri değerlendirilir; fizyolojik nistagmus ile patolojik nistagmus karıştırılmamalıdır.

2. Skew (Çarpık) Deviasyon Testi: Alterne örtme testi ile yapılır. Gözlerde vertikal refiksasyon varsa santral patoloji düşündürür.

3. Nistagmus Muayenesi:

   • Periferik: Horizontal-rotatuvar, bakış yönünden bağımsız, tek yönlü

   • Santral: Yön değiştirebilir, vertikal olabilir; yukarıya veya aşağıya vuran nistagmus santral patoloji göstergesidir

4. Baş Sallama Testi: Baş sağa-sola hızlı hareket ettirilir; nistagmus oluşursa vestibüler asimetri vardır.

5. Baş Savurma (Head Impulse – HIT) Testi: Baş hızlı çevrilirken gözlerin sabit noktaya odaklanması değerlendirilir; bozulma varsa periferik sistem tutulumu düşünülür.

HINT Yaklaşımı:

• Head Impulse negatif

• Nistagmus yön değiştiriyor veya vertikal

• Test of Skew pozitif
  Bu üçlü birlikteyse santral neden düşünülmelidir.

6. Vestibülospinal Refleks Testleri: Örneğin Fukuda testi; gözler kapalı iken hasta yerinde adım atar. 45° sapma varsa vestibülospinal refleks kaybı vardır.

7. Serebellar Testler:

   • Dismetri: Hedefe ulaşamama

   • Disdiadokokinezi: Hızlı ardışık hareketlerde bozulma

8. Pozisyonel Testler:

   • Dix-Hallpike testi → Posterior kanal BPPV

   • Supine-roll testi → Lateral kanal BPPV

   • Tedavi manevraları: Epley (posterior kanal), Barbecue (lateral kanal)

En Sık Görülen Klinik Tablo: BPPV

• Başın belirli pozisyonları ile tetiklenir

• Genellikle orta yaş kadınlarda daha sık görülür

• Ataklar kısa sürelidir, kendiliğinden düzelebilir

• Tedavi: Pozisyonel manevralar (Epley, Barbecue)

• İlaç tedavisi genellikle gerekmez; sadece şiddetli semptomlarda kısa süreli vestibülosupresanlar verilebilir

Vertigo: Etiyoloji, Nedenler ve Klinik İpuçları

Sonuç

Vertigo, farklı nedenlerle ortaya çıkabilen karmaşık bir durumdur.

• Periferik vertigo: Daha şiddetli ama genellikle iyi huylu seyreder

• Santral vertigo: Daha sinsi ilerler ve nörolojik bulgular eşlik edebilir

Doğru öykü alma, muayene ve uygun testlerle tanı koymak mümkündür. Özellikle BPPV, Meniere hastalığı ve vestibüler nörit günlük pratikte en sık karşılaşılan periferik vertigo nedenleridir.

Kaynaklar

• UpToDate: Evaluation of the patient with vertigo (2025)

• Baloh RW. Clinical practice. Vestibular neuritis. N Engl J Med.

• Neuhauser H. The interrelations of migraine, vertigo, and migrainous vertigo.

• American Academy of Otolaryngology–Head and Neck Surgery Guidelines.

Vertigo (Baş Dönmesi) Hakkında Sık Sorulan Sorular

1. Vertigo nedir? Baş dönmesinden farkı nedir?

Vertigo, çevrenin dönüyor veya kayıyor gibi hissedilmesidir. Genellikle bulantı ve bazen kusma eşlik eder. Baş dönmesi (dizziness) ise daha çok kardiyovasküler veya metabolik nedenlere bağlı dengesizlik hissidir. Örneğin ortostatik hipotansiyon, ritim bozuklukları veya hipoglisemi baş dönmesi yapabilir.

2. Vertigo ile dengesizlik hissi arasındaki fark nasıl anlaşılır?

Vertigo bir hareket illüzyonudur ve genellikle iç kulak veya santral sinir sistemi kaynaklıdır. Dengesizlik hissinde ise rotasyon hissi olmaz, daha çok “bayılacak gibi olma” veya “boşluğa düşme” hissi ön plandadır.

3. Periferik ve santral vertigo arasındaki farklar nelerdir?

Periferik vertigo genellikle ani başlar, baş hareketleriyle artar ve BPPV, Meniere hastalığı, vestibüler nörit gibi durumlarla ilişkilidir.
Santral vertigo ise beyin sapı veya serebellum kaynaklıdır, nörolojik bulgular eşlik edebilir ve nistagmus yön değiştirebilir.

4. Vertigoya en sık hangi hastalıklar neden olur?

En sık nedenler arasında:

• BPPV (benign paroksismal pozisyonel vertigo)

• Meniere hastalığı

• Vestibüler nörit

• Serebellar enfarkt/kanama

• Migrenöz vertigo

• Ortostatik hipotansiyon ve sistemik nedenler

5. BPPV nedir ve nasıl anlaşılır?

BPPV, iç kulakta otolit kristallerinin yer değiştirmesi sonucu ortaya çıkar. Baş pozisyonu değiştiğinde kısa süreli vertigo atakları olur. İşitme kaybı eşlik etmez. Dix-Hallpike testi tanıda kullanılır. Tedavide Epley manevrası etkilidir.

6. Meniere hastalığı vertigo yapar mı?

Evet. Meniere hastalığı, endolenfatik basınç artışı nedeniyle ataklar halinde vertigo, tinnitus, işitme kaybı ve kulakta dolgunluk hissi yapar. Ataklar genellikle 20 dakika ile birkaç saat arasında sürer.

7. Vertigo tanısında hangi testler kullanılır?

• Nistagmus muayenesi

• Head Impulse Test (HIT)

• Dix-Hallpike testi

• Supine-roll testi

• HINT yaklaşımı (head impulse, nistagmus, skew test)

• Vestibülospinal refleks ve serebellar testler

8. HINT yaklaşımı nedir?

HINT testi, periferik ve santral vertigo ayrımında kritik bir muayene yöntemidir.

• Head impulse testi negatif

• Nistagmus yön değiştiriyor veya vertikal

• Skew testi pozitif
  Bu üçlü birlikteyse santral neden düşünülmelidir.

9. Vertigo tedavisinde hangi yöntemler kullanılır?

Tedavi, nedene yöneliktir:

• BPPV: Pozisyonel manevralar (Epley, Barbecue)

• Meniere: Tuz kısıtlaması, diüretikler, atak tedavisi

• Vestibüler nörit: Destek tedavi, vestibüler rehabilitasyon

• Santral vertigo: Altta yatan nörolojik nedenin tedavisi
  İlaçlar (vestibülosupresanlar) yalnızca kısa süreli destek için kullanılır.

10. Vertigo hangi durumlarda acil değerlendirme gerektirir?

• Ani başlayan vertigo + nörolojik bulgular (çift görme, dizartri, güçsüzlük)

• İlerlemiş işitme kaybı

• Şiddetli dengesizlik veya düşme riski
  Bu durumlar inme veya beyin sapı patolojisi açısından acil değerlendirme gerektirir.

11. Vertigo tekrarlıyorsa ne yapılmalı?

Tekrarlayan vertigo atakları varsa mutlaka KBB ve nöroloji değerlendirmesi gerekir. BPPV gibi iyi huylu nedenler dışında Meniere hastalığı, migrenöz vertigo veya nörolojik bir patoloji söz konusu olabilir.

12. Vertigo ataklarını tetikleyen durumlar nelerdir?

• Ani baş hareketleri (BPPV)

• Tansiyon düşüklüğü (ortostatik hipotansiyon)

• Tuzlu gıda ve stres (Meniere)

• Uyku düzensizliği ve migren tetikleyicileri

• İlaçlar (ototoksik ajanlar)