Zona (Herpes Zoster): Kliniği, Tanısı, Tedavisi

Tanım ve Etken

• Varicella Zoster Virus (VZV) ile ilk enfeksiyon sonrası vücutta latent kalan virüsün reaktivasyonu ile oluşur.

• Viral enfeksiyon; sinirleri ve deriyi tutar.

• En belirgin bulgu: Tek taraflı, dermatomal dağılım gösteren ağrılı cilt döküntüleri.

• Prodromal belirtiler: Yanma, batma veya ağrı, döküntüden günler önce başlayabilir.

• Lezyonlar: Veziküler (içi su dolu kabarcıklar), birkaç gün içinde püstüle dönüşüp kabuklanır.

• Sıklıkla görülen bölgeler: Gövde, göğüs ve yüz.

Risk Faktörleri

• Yaşlılık

• İmmünsüpresif tedavi (kemoterapi, kortikosteroid)

• Malignite

• HIV enfeksiyonu

• Organ nakli

• Stres ve travma

Tanı

• Klinik bulgularla konur.

• Gerekirse veziküler lezyon sıvısından Tzanck testi veya PCR ile doğrulama yapılabilir.

Bulaştırıcılık

• Zona, su çiçeğini geçirmiş kişilerde reaktivasyon ile oluşur.

• Lezyondaki VZV, bağışıklık kazanmamış kişilere bulaşarak su çiçeği oluşturabilir.

• Bulaş yolu: Direkt temas veya lezyonlardan aerosolize virüsün solunması.

• Bulaştırıcı dönem: Döküntü çıkmadan 2 gün önce ile kabuklanma olana kadar.

• İzolasyon: Zona hastalarında temas izolasyonu + lezyona yakın temasın engellenmesi yeterlidir.

Komplike Zona

• Postherpetik nevralji: Döküntüler iyileştikten sonra haftalar/aylar süren inatçı sinir ağrısı. Tedavi kararını değiştirmez.

• Yaygın zona: >2 bitişik dermatom alanı veya iç organ tutulumu.

• Oftalmik zona: Göz tutulumu; görme kaybı, akut retina nekrozu.

• Ensefalit / aseptik menenjit: Mortalite riski taşıyabilir.

• Ramsay Hunt sendromu: Yüz felci + kulak ağrısı + kulak kanalında/kepçesinde veziküller.

Tedavi

Komplike olmayan zona

• Erken antiviral tedavi: Şikayetler başladıktan sonraki 72 saat içinde tüm hastalara önerilir.

• 72 saati geçen olgular için antiviral tedavi endikasyonu:

  • Hâlâ yeni lezyonları çıkan hastalar

  • 65 yaş üzeri

  • İmmünsüpresif hastalar (organ nakli, malignite, steroid, immunmodulatör, HIV CD4<200)

  • Komplikasyon riskinin yüksek olduğu bölgelerde lezyon

• Not: Tüm lezyonlar kabuk bağladıktan sonra antiviral tedavi faydasızdır.

Antiviral Tedavi Seçenekleri

Notlar:

• Tedaviye döküntülerin ilk görüldüğü 72 saat içinde başlanması önerilir.

• İmmün yetmezliği olan hastalarda intravenöz (IV) tedavi tercih edilir.

• Valacyclovir, Acyclovir'in daha biyoyararlanımlı bir prodrug'ıdır ve genellikle daha az sıklıkta kullanılır.

• Famciclovir, özellikle postherpetik nevralji riskini azaltmada etkili olabilir.

Bu bilgiler, klinik uygulamalar ve tedavi protokollerine dayanmaktadır. Herhangi bir tedavi planı, hastanın klinik durumu ve hekim önerisi doğrultusunda belirlenmelidir.

Ağrı Yönetimi

• Hafif ağrı: Analjezikler (parasetamol, NSAID)

• Şiddetli ağrı veya postherpetik nevralji: Gabapentin, Pregabalin veya opioid gerekebilir.

Kaynakça: (Yukarıda oluşturduğumuz tablodaki ilaç dozlarını teyit etmek için kaynakları inceleyebilirsiniz.)

1. Medscape – Herpes Zoster Treatment & Management
   https://emedicine.medscape.com/article/1132465-treatment

2. Drugs.com – Acyclovir Dosage Guide
   https://www.drugs.com/dosage/acyclovir.html

3. Mayo Clinic – Valacyclovir (Oral Route) Description & Dosage
   https://www.mayoclinic.org/drugs-supplements/valacyclovir-oral-route/description/drg-20066635

4. FDA – Valacyclovir Label (2021)
   https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2021/020487s022lbl.pdf

5. StatPearls – Herpes Zoster (2025)
   https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK542180/

Zona Hakkında Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

1. Zona nedir?
Zona (Herpes Zoster), su çiçeğine neden olan Varicella Zoster Virüsünün (VZV) yıllar sonra sinir köklerinden reaktive olması sonucu gelişen, dermatomal dağılım gösteren ağrılı bir döküntülü hastalıktır.

2. Zona bulaşıcı mıdır?
Zona, daha önce su çiçeği geçirmemiş kişilere doğrudan temas veya aerosol yolu ile bulaşabilir ve bu kişilerde su çiçeği gelişebilir. Zona hastalığı doğrudan zona olarak bulaşmaz.

3. Zona kimlerde daha sık görülür?
Yaşlılarda, immünsüpresif tedavi alanlarda, malignite, HIV enfeksiyonu olanlarda, organ nakli sonrası ve stres durumlarında daha sık görülür.

4. Zona belirtileri nelerdir?
Prodromal dönemde yanma, batma veya ağrı olabilir. Ardından tek taraflı dermatomal dağılım gösteren veziküler döküntüler ortaya çıkar. Lezyonlar püstüle dönüşüp kabuklanır.

5. Zona tanısı nasıl konur?
Genellikle klinik muayene ile tanı konur. Gerekli durumlarda Tzanck testi veya PCR ile doğrulama yapılabilir.

6. Zona ne kadar süre bulaştırıcıdır?
Döküntü çıkmadan 2 gün önce bulaştırıcılık başlar ve tüm lezyonlar kabuklanana kadar devam eder.

7. Zona için izolasyon gerekir mi?
Evet. Temas izolasyonu önerilir. Lezyonlara doğrudan temasın engellenmesi bulaşmayı azaltır.

8. Zona komplikasyonları nelerdir?
Postherpetik nevralji, yaygın zona, oftalmik zona, ensefalit/aseptik menenjit ve Ramsay Hunt sendromu en önemli komplikasyonlardır.

9. Zona tedavisinde hangi ilaçlar kullanılır?
Erken dönemde antiviral tedavi (Acyclovir, Valacyclovir, Famciclovir) uygulanır. Ağrı kontrolü için parasetamol, NSAID veya gerekirse gabapentin/pregabalin kullanılır.

10. Antiviral tedaviye ne zaman başlanmalıdır?
En iyi etki, döküntülerin görülmesinden sonraki ilk 72 saat içinde başlanır. Bu süreyi geçen hastalarda yeni lezyon çıkışı, ileri yaş veya immünsüpresyon varsa tedavi yine başlanabilir.

11. Zona hastası banyoya girebilir mi?
Evet, ılık duş alınabilir ancak lezyonlar ovuşturulmamalı ve havlu kişiye özel olmalıdır.

12. Zona tekrarlar mı?
Çoğu hastada tek atak görülür. Ancak bağışıklık sistemi baskılanmış kişilerde tekrar edebilir.

13. Zona aşısı var mı?
Evet. Özellikle 50 yaş üzeri bireylerde zona aşısı (rekombinant aşı) ile hastalık ve postherpetik nevralji riski azaltılabilir.